LET Elementary Filipino — Panitikan ng PilipinasSummary

Ang tuluyan ay anyo ng panitikan na isinusulat sa ordinaryong paraan ng pagsusulat. Kasama dito ang maikling kuwento (masining na salaysay na may iisang kakintalan na natatapos basahin sa isang upuan), nobela (mahabang piksiyonal na salaysay na may masalimuot na banghay at maraming tauhan), sanaysay (pagtalakay sa isang paksa na maaaring pormal o di-pormal), alamat (kuwento ng pinagmulan ng mga bagay), kuwentong-bayan (salaysay mula sa bayan na ipinasa sa bibig), mito (kuwento ng mga diyos at paglikha), pabula (kuwento ng hayop na may aral), anekdota (maikling masayang kuwento), talambuhay (kuwento ng buhay ng isang tao), talaarawan (talaarawan ng mga pangyayari), at dula (isang form na may dialogue at aksyon).

Ang patula ay isinusulat sa paraan na may sukat, tugma, at ritmo. Kasama dito ang epiko (mahabang tulang pasalaysay ng kabayanihan na may bahid ng kababalaghan, tulad ng Biag ni Lam-ang, Hinilawod, Darangen, Ibalon), awit (tula na may labindalawang pantig bawat taludtod, marahan ang indayog, tulad ng Florante at Laura), korido (tula na may wawalong pantig bawat taludtod, mabilis ang indayog, tulad ng Ibong Adarna), soneto (labingapat na taludtod na tulang liriko), elehiya (tula ng pananangis), oda (tula ng papuri), balagtasan (patulang debate, isinilang 1924), tanaga (katutubong tulang may apat na taludtod, pipituhing pantig, may tugma at talinghaga), diona, at ambahan (iba pang katutubong anyo).

Ang pangunahing elemento ng tuluyang kuwento ay: (1) Tauhan—ang mga karakter, maaaring pangunahin (protagonista at antagonista) o pantulong, bilog (complex, nagbabago) o lapad (simple, iisang katangian); (2) Tagpuan—ang panahon at lugar kung saan nagaganap ang kuwento; (3) Banghay—ang balangkas ng pangyayari: panimula, saglit na kasiglahan, tunggalian, kasukdulan o climax, kakalasan, at wakas; (4) Tunggalian o Konflikt—tao laban sa tao, sa sarili, sa kalikasan, o sa lipunan; (5) Tema—ang punong kaisipan o mensahe ng akda; (6) Pananaw—ang anggulo kung saan sinasalaysay ang kuwento (unang panauhan, ikatlong panauhang maalam sa lahat o omniscient, limitado); (7) Simbolismo, tono, at himig—mga kasangkapan ng lalim ng kuwento.

Ang panahon na ito ay nag-iiwan ng panitikang pasalindila (oral tradition) na ipinamasa-bibig mula henerasyon sa henerasyon. Ang mga pangunahing anyo ay: mga epiko (Biag ni Lam-ang sa Ilokano, Hinilawod sa Panay, Darangen sa Maranao, Ibalon sa Bikol), bugtong (palaisipan), salawikain (mga kasabihang may aral), awiting-bayan, tanaga, at mga mito at alamat. Ang mga katutuong Pilipino ay may sariling paraan ng pagsulat: ang baybayin. Ang panitikan ay malalim na nakaugnay sa kalikasan, sa pananampalataya, at sa pang-araw-araw na buhay ng mga tao.

Sa panahong ito, ang panitikan ay naging kasangkapan ng Katholicong pananampalatayang dala ng mga Kastila. Ang mga pangunahing akda ay: Doctrina Christiana (1593)—ang unang aklat na nilimbag sa Pilipinas; mga akdang panrelihiyon tulad ng pasyon (patulang kuwento ng pagpapakasakit ni Kristo, kilala ang Pasyong Mahal); senakulo (dulang panrelihiyon tungkol sa Semana Santa); mga dulang sekular tulad ng komedya o moro-moro (tunggalian ng Kristiyano at Moro); sarsuwela (dulang may awit at sayaw); at mga patulang laro (karagatan, duplo). Sa panahong ito, lumitaw ang Florante at Laura ni Francisco Balagtas (awit, 1838) at ang Ibong Adarna (korido, walang tiyak na may-akda). Sa huli ng panahong ito, dumating ang Kilusang Propaganda at ang mga manunulat tulad ng Jose Rizal (Noli Me Tangere 1887, El Filibusterismo 1891), Marcelo H. del Pilar (Plaridel), Graciano Lopez Jaena, Andres Bonifacio, at Emilio Jacinto (Liwanag at Dilim, Kartilya ng Katipunan).

Ang panahong ito ay panahon ng pagpasok ng wikang Ingles sa edukasyon at panitikan, ngunit patuloy na yumabong ang panitikang Tagalog. Ang mga pangunahing akda ay: Banaag at Sikat (1906) ni Lope K. Santos—nobelang panlipunan tungkol sa paggawa at sosyalismo (si Santos ay kilala rin bilang Ama ng Balarilang Tagalog); mga tulang Tagalog mula sa Jose Corazon de Jesus (Huseng Batute, Makata ng Puso, sumulat ng Bayan Ko); Amado V. Hernandez (Isang Dipang Langit at mga nobela); Walang Sugat ni Severino Reyes (Lola Basyang, Ama ng Sarsuwelang Tagalog); panitikang sa Ingles mula sa Jose Garcia Villa (makata), Manuel Arguilla (How My Brother Leon Brought Home a Wife), Carlos Bulosan (America Is in the Heart), at Paz Marquez Benitez (Dead Stars, 1925—unang makabagong maikling kuwentong Pilipino sa Ingles). Ang balagtasan (patulang debate sa panitikan) ay isinilang noong 1924.

Sa loob ng panahong ito, napigil ang pagsulat sa Ingles dahil sa Ikalawang Pandaigdigang Digdig. Bilang resulta, yumabong ang panitikang Tagalog. Ang maikling kuwentong Tagalog ay umunlad nang malaki. Kilala ang Lupang Tinubuan ni Narciso G. Reyes bilang isa sa mga pinakamahusay na maikling kuwento ng panahong ito. Lumitaw din ang impluwensya ng literaturang Hapon: ang haiku at tanka ay nagsimulang gamitin sa panulaang Tagalog.

Pagkamit ng kalayaan ng Pilipinas noong 1946, ang panitikang Filipino ay patuloy na umuunlad. Ang panahon na ito ay makikita ang panitikang mapanlipunan at makabayan, lalo na sa dekada 60-70 na panahon ng aktibismo at protesta (panahon ng Batas Militar). Ang mga kilalang manunulat ay: Amado V. Hernandez (mga akdang panlipunan), Lualhati Bautista (Dekada '70, Bata, Bata... Pa'no Ka Ginawa?), Edgardo M. Reyes (Sa mga Kuko ng Liwanag), Ricky Lee (mga iskrip at nobela), F. Sionil Jose (Rosales saga), Nick Joaquin (National Artist, May Day Eve, A Portrait of the Artist as Filipino), NVM Gonzalez, Bienvenido Lumbera (kritiko at makata, National Artist), at Virgilio S. Almario (Rio Alma, National Artist, dating tagapangulo ng Komisyon para sa Wikang Filipino). Ang mga bagong anyo ay sumaklaw sa chick lit, spoken word, panitikang online at Wattpad, graphic novel, at patuloy na pag-unlad ng panitikang panrehiyon sa iba't ibang wika ng Pilipinas. Ang recognition sa mga manunulat ay nangyayari sa pamamagitan ng Gawad Pambansang Alagad ng Sining (Order of National Artists) at mga patimpalak tulad ng Palanca Awards (Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature).

Ang buong pamagat ay Pinagdaanang Buhay ni Florante at ni Laura sa Kahariang Albanya. Ito ay isang awit (12 pantig bawat taludtod), inilathala noong mga 1838. Si Francisco Balagtas (Francisco Baltazar, 1788-1862), mula sa Bigaa, Bulacan, ay kilala bilang Prinsipe ng mga Makatang Tagalog. Ayon sa tradisyon, isinulat niya ang akdang ito habang nakabilanggo. Ang tagpuan ay ang kaharian ng Albanya. Ang mga pangunahing tauhan ay: Florante (bayaning anak ni Duke Briseo), Laura (kasintahan ni Florante, anak ng Haring Linceo), Adolfo (kontrabida na inagaw ang trono at inagaw din si Laura), Aladin (Morong prinsipe ng Persiya na nagligtas kay Florante), at Flerida (kasintahan ng Aladin). Ang tema ay pag-ibig sa bayan, kawalang-katarungan, at ang pagkakaibigan anuman ang pananampalataya. Maraming interpretasyon ang nagsasabing ito ay alegorya ng pang-aapi sa Pilipinas sa ilalim ng Espanya, kung saan ang Albanya ay kumakatawan sa Pilipinas, ang Adolfo ay kumakatawan sa mga Kastila, at ang Aladin ay kumakatawan sa mga bansang darating na tutulong.

Ang Noli Me Tangere (1887, Berlín) ay nobelang panlipunan na naglalantad ng pang-aabuso ng mga prayle at ng mga sakit ng lipunang kolonyal sa Pilipinas. Ang kuwento ay nagsisimula sa pagbabalik ng Crisostomo Ibarra mula sa Europa. Ang mga pangunahing tauhan ay: Crisostomo Ibarra (pangunahing tauhan, may ideyal na magbago ng Pilipinas), Maria Clara (kasintahan, anak ng Kapitan Tiago), Padre Damaso (prayle na masang-masa at kurupso), Elias (kaibigan ni Ibarra, represento ng mga taong mahihirap), Sisa (ina ni Basilio at Crispin, nagmatay ng puso dahil sa kawalang-katarungan), at Pilosopo Tasyo (matatandang taong may karunungan). Ang El Filibusterismo (1891, Gante) ay mas madilim na karugtong. Bumalik si Ibarra bilang mag-aalahas na si Simoun (salamot at misteryo) upang maghiganti sa pamamagitan ng paghihimagsik. Ang mga bagong tauhan ay: Basilio (naging pari), Isagani (kaibigan ng Basilio, tumutulong sa mga mahihirap), Padre Florentino (lumang Jesuit na may puso sa bayan), at Kabesang Tales (isa pang kawani ng injustisya). Inialay ni Rizal ang El Filibusterismo sa tatlong paring GomBurZa (Gomez, Burgos, Zamora na binitay noong 1872). Ang dalawang nobela ay isinulat sa Espanyol. Ang RA 1425 (Rizal Law, 1956) ay nag-uutos ng pagbabasa ng mga akdang ito sa lahat ng paaralan bilang hakbang sa pagpapahalaga ng ating national hero.

Ang Ibong Adarna ay isang korido (8 pantig bawat taludtod, mabilis ang indayog) na walang tiyak na kilalang may-akda. Ang kuwentong ito ay tungkol sa tatlong prinsipe—Don Pedro, Don Diego, at Don Juan—na naghanap sa mahiwagang ibon na Adarna upang gamutin ang kanilang ama, si Haring Fernando ng Berbanya, na nasakit. Ang ibon ay may kapangyarihang umawit at ang kanta nito ay lumalim sa tao. Ang kuwento ay puno ng mga adventure, kahanga-hangang halimbawa, at aral tungkol sa karanasan at talino. Ang Don Juan ay ang pinakamatalinong prinsipe na nakahanap ng ibon at nakarating sa tunay na gabi at dunhang pundasyon ng ibon na lugar.

Ang mga awiting-bayan ay mga tunog na galing sa puso ng bayan at may tiyak na gamit sa buhay ng samahan. Ang mga uri ay: uyayi o hele (awit para pampatulog ng sanggol, may mataas na nota at mabagal na ritmo), soliranin (awit habang nagtratrabaho, tulad ng pag-gaod o pag-akyat ng halaman), talindaw (awit ng mga mandaragat habang napapamalayan), kumintang (awit ng digmaang lokal), diona (awit sa kasal na puno ng kasiyahan), kundiman (awit ng pag-ibig na lumalim at emosyonal, naging sikat sa panahon ng Kastila at Amerikano), at dalit (awit ng pagsamba o papuri). Ang iba pang katutubong anyo ay kinabibilangan ng tanaga (apat na taludtod, pipituhing pantig, may tugma at talinghaga), diona, ambahan (sa Hanunoo-Mangyan, pipituhing pantig), at bugtong (palaisipan na may aral).

Ang Doctrina Christiana (1593) ay ang unang aklat na nilimbag sa Pilipinas gamit ang printing press na dinala ng mga Kastila. Ito ay isang gabay sa Kristiyanong fe at doktrina ng Simbahang Katholiko, isinulat sa wikang Tagalog at Ingles (at ilang bahagi sa Espanyol). Ang akdang ito ay simbolo ng pagsisimula ng pagsulat at paglalathala sa Pilipinas at ng papel ng panitikan bilang kasangkapan ng relihiyon at edukasyon.

Ang panitikan ay nahahati sa dalawang pangunahing sangay: tuluyan (prose) at patula (poetry). Ang tuluyan ay naglalaman ng maikling kuwento, nobela, sanaysay, alamat, mito, pabula, dula, anekdota, at iba pa. Ang patula ay naglalaman ng epiko, awit, korido, soneto, elehiya, oda, balagtasan, tanaga, at iba pang katutubong anyo. Ang bawat genre ay may natatanging karakteristika sa wika, estructura, at layunin. Ang pag-unawa sa relasyon ng mga sangay ay tumutulong sa pag-identify at pag-analyze ng mga akda.

Ang banghay ay isa sa mga pangunahing elemento ng kuwento na naglalarawan ng progreso ng aksyon mula simula hanggang wakas. Ang banghay ay binubuo ng mga sumusunod na bahagi: panimula (introduction), saglit na kasiglahan (rising action), tunggalian (conflict na nag-escalate), kasukdulan o climax (peak of tension), kakalasan (falling action), at wakas (resolution). Ang bawat elemento ng kuwento (tauhan, tagpuan, tema) ay nakakonekta sa banghay dahil ang banghay ay nagpapakita kung paano ang mga tauhan ay kumilos at tumugon sa mga sitwasyon na nakatuon sa tema ng kuwento.

Ang bawat panahon ng panitikang Pilipino ay sumasalamin sa kalagayan ng lipunan at kultura sa panahong iyon. Halimbawa, ang panahong katutubo ay puno ng mga epiko at awiting-bayan na naglalaman ng mga tradisyon at pinaniniwala ng mga katutuong Pilipino. Ang panahon ng Kastila ay nagdulot ng panitikang panrelihiyon at mga awit na tumutugon sa papasok na Kristiyanong fe. Ang panahon ng Amerikano ay nagdulot ng modernong kuwento at panitikan sa Ingles. Ang panahon ng kontemporaryo ay naglalaman ng panitikang protesta at mga bagong anyo ng storytelling. Ang relasyong ito ay mahalaga dahil ito ay nagpapakita na ang panitikan ay hindi lamang sining kundi isang dokumentasyon ng kasaysayan at kultura.

Ang awit at korido ay dalawang mahalagang anyo ng patula na may pagkakaiba sa sukat (bilang ng pantig) at indayog (ritmo). Ang awit ay may labindalawang pantig (dodecasyllabic) bawat taludtod at marahan ang indayog, na nagreresulta sa mas mababang tunog at mas madong pagbabasa. Ang korido ay may wawalong pantig (octosyllabic) bawat taludtod at mabilis ang indayog, na nagreresulta sa mas mataas na tunog at mas mabilis na pagbabasa. Ang Florante at Laura ay isang halimbawa ng awit, habang ang Ibong Adarna ay isang halimbawa ng korido. Ang kaibahang ito ay kritikal sa LET dahil maraming tanong tungkol sa pag-identify ng uri batay sa sukat at ritmo.

Ang mga tauhan ay buhay na nagpapahayag ng tema ng kuwento sa pamamagitan ng kanilang mga aksyon at desisyon. Ang tema ay ang pangunahing mensahe o ideya ng kuwento. Sa Florante at Laura, ang tauhan ni Florante ay kumakatawan sa tema ng pag-ibig sa bayan dahil siya ay handang maglaban para sa kanyang bansa. Sa Noli Me Tangere, ang mga tauhan tulad ni Elias at Sisa ay kumakatawan sa tema ng kawalang-katarungan at pag-aalinlangan ng mga mahihirap. Ang relasyong ito ay nagpapakita kung paano ang isang tao ay maaaring magbigay-daan sa isang kuwento upang maghatid ng malalim na mensahe.

Sa pagsisiguro na ang mga bata ay nauunawaan at pinapahalagahan ang panitikang Pilipinas, ang magiging guro ay may responsibilidad na sumunod sa RA 7836 (Code of Ethics for Professional Teachers) na nagtuturo ng pagmamahal sa kultura at proteksyon ng kapakanan ng mga bata. Kailangan ninyong pumili ng mga teksto na angkop sa edad ng mga mag-aaral (Grades 1-6), na walang nakakapinsalang nilalaman, at na tumutugon sa K-12 BEC at DepEd Curriculum Guide. Dapat din ninyong ipakita sa mga bata ang koneksyon ng mga kuwento sa kanilang buhay at sa lipunan upang ang panitikan ay maging meaningful at relevant sa kanila. Ang responsibilidad na ito ay hindi lamang pagtuturo ng teksto kundi pag-develop ng layuning mamamayan na may malasakit sa kanilang bansa at sa kapwa.

Bilang magiging guro ng Grades 1-6, pwede ninyong gamitin ang kuwento ng Florante at Laura upang magturo ng mga aral tungkol sa pakikibigayan (friendship), tunay na pag-ibig, at pag-ibig sa bayan. Halimbawa, ang relasyon ng Florante at Aladin, kahit na sila ay mula sa iba't ibang panrelihiyon, ay maaaring gamitin bilang halimbawa ng pagkakaibigan na walang hangganan. Ang pagsosikap ni Florante na protektahan ang kanyang bansa at pamilya ay maaaring maging inspirasyon para sa mga bata na maging maka-Diyos at makabayan. Pwede ring gumawa ng dramatisasyon o kuwento-kuwento ng mga bahagi ng akda na angkop sa edad ng mga bata.

Ang mga nobela ng Jose Rizal ay hindi lamang mga likhang sining kundi mga dokumentasyon ng panahon ng kolonialismo sa Pilipinas. Bilang magiging guro, dapat ninyong ikonekta ang mga kuwento sa aktwal na kasaysayan ng Pilipinas. Halimbawa, ang pagkilala sa tatlong paring GomBurZa (Gomez, Burgos, Zamora) na binitay noong 1872 ay makakatulong sa mga bata na maunawaan ang tunay na dahilan ng himagsikan. Dapat ninyong ipakita kung paano ang panitikan ay ginagamit bilang ahente ng pagbabago at kung paano ang mga manunulat ay nag-uusap para sa mga walang boses.

Ang mga awiting-bayan tulad ng uyayi, soliranin, kundiman, at iba pa ay nagbibigay ng malalim na koneksyon sa kultura ng mga Filipino. Bilang magiging guro, pwede ninyong turuan ang mga bata ng mga awiting-bayan bilang bahagi ng subject na Araling Panlipunan o Music. Ang pagkanta at pakikinig sa mga awiting-bayan ay nakakatulong sa mga bata na maunawaan ang pinagmulan ng kanilang kultura at maging ipinagmamalaki ang pagiging Pilipino. Alinsunod sa RA 7836, ang paggalugad at pagtuturo ng kultura ay bahagi ng responsibilidad ng bawat Filipino educator.

Ang pag-unawa sa elemento ng kuwento—tauhan, tagpuan, banghay, tunggalian, tema, pananaw—ay mahalaga hindi lamang sa pagsusuri ng mga akda kundi pati na rin sa paggawa ng sariling kuwento. Bilang magiging guro, pwede ninyong turuan ang mga bata ng elemento ng kuwento sa pamamagitan ng pagsusuri ng mga kwentong akma sa edad nila. Ang proseso na ito ay nakakatulong sa mga bata na maging mas matalinong mambasabasa at magsulat.

Ang panitikan ay hindi lamang bahagi ng Filipino subject kundi maaari ring i-integrate sa iba't ibang asignatura. Halimbawa, ang kasaysayan ng panitikang Pilipinas ay maaaring ikonekta sa Araling Panlipunan upang ipakita kung paano ang bansa ay nag-evolve sa iba't ibang panahon. Ang mga epiko ay maaaring i-connect sa Science at Kalikasan upang magturo tungkol sa kapaligiran at mga hayop na kinakatawan sa mga kuwento. Ang mga tulang pambatà ay maaaring gamitin sa Mathematics upang magturo ng ritmo at pattern.

Ang mga tula at kuwento ay puno ng mga simbolo at talinghaga na nangangailangan ng malalim na pag-iisip upang maunawaan. Bilang magiging guro, pwede ninyong turuan ang mga bata na maghanap at magsuri ng mga simbolo sa mga binasang teksto. Ang proseso na ito ay nakakatulong sa pag-develop ng critical thinking at higher-order thinking skills na mahalaga sa pag-aaral.

Marami sa mga kuwento at tula ay may malalim na aral tungkol sa etika at moral values. Bilang magiging guro na sumusunod sa RA 7836 (Code of Ethics for Professional Teachers), dapat ninyong gamitin ang panitikan upang magturo ng mabuting asal at pagmamahal sa kapwa. Halimbawa, ang mga pabula ay may malinaw na aral, ang mga kuwento ng mga bayani ay nagpapakita ng katapatan at kalasagan, ang mga nobela ay nagpapakita ng mga pagpipilian at kanilang mga kahihinatnan.

Ang pag-aaral ng panitikan ay dapat magdulot ng inspirasyon sa mga bata na lumikha ng kanilang sariling kuwento at tula. Bilang magiging guro, pwede ninyong turuan ang mga bata ng proseso ng pagsusulat base sa elemento ng kuwento na kanilang natuto. Ang creative writing ay nakakatulong sa pag-develop ng imagination, creativity, at communication skills.