LET Secondary Filipino — Panitikan ng PilipinasDetailed Explanation

Mga Sangay at Genre ng Panitikan

Ang panitikan ay nahahati sa dalawang pangunahing sangay: ang TULUYAN (prose) at ang PATULA (poetry). Ang tuluyan ay ang anyo ng panitikang nakasulat sa karaniwang paraan ng pagbuo ng pangungusap at talata, habang ang patula ay ang anyong gumagamit ng ritmo, sukat, at tugma. Mahalaga para sa magiging guro na kilala ang bawat genre dahil ito ang pundasyon ng pagtuturo ng Filipino Literature sa K-12 curriculum mula Grade 1 hanggang Grade 6. Ang MGA ANYO NG TULUYAN ay kinabibilangan ng: (a) MAIKLING KUWENTO — isang masining na salaysay na naglalayong makamit ang iisang kakintalan o epekto (single effect) sa mambabasa. Natatapos basahin sa isang upuan, may isa o dalawang pangunahing tauhan, at nakatuon sa isang sentral na tunggalian. (b) NOBELA — mahabang piksiyonal na salaysay na may masalimuot na banghay, maraming tauhan, at malalim na pagsaliksik ng tema at kapaligiran. Ang nobela ay nagbibigay ng mas malawak na larawan ng lipunan kaysa sa maikling kuwento. (c) SANAYSAY — ang pagtalakay sa isang paksa na naglalahad ng kuro-kuro ng may-akda. May dalawang uri: ang PORMAL na sanaysay (maka-diwa, obhetibo, para sa akademikong layunin) at ang DI-PORMAL na sanaysay (personal, palagayang-loob, ekspresibo). (d) ALAMAT — isang uri ng kuwentong-bayan na nagpapaliwanag ng pinagmulan ng mga bagay, lugar, hayop, o kaugalian. Halimbawa: Alamat ng Pinya, Alamat ng Mayon Volcano. (e) MITO — kuwento ng mga diyos, espiritu, at ng paglikha ng mundo. Halimbawa: ang mitolohiya ni Bathala sa kulturang Tagalog. (f) PABULA — maikling kuwento ng mga hayop na may taglay na aral o leksyon sa buhay. (g) DULA — anyong pang-entablado na may dayalogo at aksyon; minsang itinuturing na ikatlong sangay ng panitikan. Ang MGA ANYO NG PATULA ay kinabibilangan ng: (a) EPIKO — mahabang tulang pasalaysay ng kabayanihan ng isang bayani na may bahid ng kababalaghan. Ito ang pinakamataas na anyo ng katutubong panitikan at nagsisilbing kasaysayan, relihiyon, at pilosopiya ng isang grupo ng tao. (b) AWIT — tulang romansa ng panahon ng Kastila na may LABING-DALAWANG PANTIG (dodecasyllabic) sa bawat taludtod at may marahan o banayad na indayog. (c) KORIDO — tulang romansa na may WAWALUHING PANTIG (octosyllabic) sa bawat taludtod at may mabilis na indayog. (d) SONETO — labing-apat na taludtod na tulang liriko. (e) ELEHIYA — tula ng pananangis o pagdadalamhati para sa isang pumanaw. (f) ODA — tula ng papuri o pagsamba. (g) BALAGTASAN — patulang debate na ipinangalan kay Francisco Balagtas; isinilang noong 1924. (h) TANAGA — katutubong tulang may APAT na taludtod na PITONG PANTIG bawat isa, may tugma at talinghaga.

Mga Elemento ng Panitikan

Ang mga elemento ng panitikan ay ang mga bahagi o sangkap na nagbibigay-kahulugan at nagpapaganda ng isang akda. Para sa magiging guro sa elementarya, mahalaga ang kaalamang ito dahil ito ang pundasyon ng pagsusuri ng teksto (literary analysis) na itinuturo sa lahat ng antas ng K-12 curriculum. Ang MGA ELEMENTO NG PROSA (maikling kuwento at nobela): (1) TAUHAN (Characters) — ang mga taong o nilalang na sangkot sa kwento. Nahahati sa: - PANGUNAHING TAUHAN: ang PROTAGONISTA (bayani, bida) at ang ANTAGONISTA (kontrabida). - PANTULONG NA TAUHAN: sumusuporta sa pangunahing tauhan. - BILOG na tauhan (Round characters): masalimuot, nagbabago ang personalidad sa takbo ng kwento, totoo ang dating sa mambabasa. - LAPAD na tauhan (Flat characters): may iisang nangingibabaw na katangian, hindi nagbabago. (2) TAGPUAN (Setting) — ang panahon at lugar ng nangyayari. Mahalaga ang tagpuan dahil ito ang nagbibigay ng konteksto sa mga pangyayari at nakakaapekto sa kilos at desisyon ng mga tauhan. (3) BANGHAY (Plot) — ang balangkas o pagkakasunud-sunod ng mga pangyayari sa akda. Ang klasikong estruktura ng banghay ay: - PANIMULA (Exposition) — pagpapakilala ng mga tauhan, tagpuan, at sitwasyon. - PAG-ALAB NG TUNGGALIAN (Rising Action) — pag-unlad ng problema o salungatan. - KASUKDULAN (Climax) — ang pinaka-matinding bahagi ng kwento, ang rurok ng tunggalian. - KAKALASAN (Falling Action/Resolution) — pagsasaayos ng mga pangyayari pagkatapos ng kasukdulan. - WAKAS (Denouement/Ending) — panghuling resolusyon ng kwento. (4) TUNGGALIAN (Conflict) — ang pangunahing problema o salungatan sa kwento: - Tao laban sa Tao (Man vs. Man) - Tao laban sa Sarili (Man vs. Self) - Tao laban sa Kalikasan (Man vs. Nature) - Tao laban sa Lipunan (Man vs. Society) - Tao laban sa Tadhana (Man vs. Fate) (5) TEMA — ang punong kaisipan, mensahe, o aral ng akda. Hindi ito ang paksa (topic) kundi ang pangkalahatang katotohanang ipinahahayag tungkol sa paksa. Halimbawa, ang paksa ay 'pag-ibig' ngunit ang tema ay 'ang tunay na pag-ibig ay naghahandog ng sakripisyo.' (6) PANANAW (Point of View) — ang perspektibo ng nagsasalaysay: - UNANG PANAUHAN: Gumagamit ng 'ako'; ang nagsasalaysay ay isang tauhan sa kwento. - IKATLONG PANAUHANG MAALAM SA LAHAT (Third Person Omniscient): Ang tagapagsalaysay ay nasa labas ng kwento at nakaaalam ng lahat. - IKATLONG PANAUHANG LIMITADO (Third Person Limited): Ang tagapagsalaysay ay nasa labas ngunit limitado ang kaalaman. (7) SIMBOLISMO — paggamit ng isang bagay, tao, o pangyayari upang kumatawan sa mas malalim na kahulugan. Halimbawa: ang puting kalapati bilang simbolo ng kapayapaan. (8) TONO AT HIMIG — ang saloobin o damdamin ng may-akda patungo sa paksa (tono) at ang naihatid na damdamin sa mambabasa (himig). Ang MGA ELEMENTO NG TULA: - SUKAT — ang bilang ng pantig sa bawat taludtod. - TUGMA — ang pag-uulit ng tunog sa dulo ng mga taludtod (rhyme scheme). - TALINGHAGA — ang malalim o hindi literal na kahulugan ng mga salita o larawan. - INDAYOG — ang ritmo o agos ng tula.

Mga Panahon ng Panitikang Pilipino

Ang kasaysayan ng panitikang Pilipino ay maaaring hatiin sa limang pangunahing panahon, bawat isa ay may natatanging katangian na direktang repleksyon ng politikal at kultural na kondisyon ng bansa noong panahong iyon. Ang kaalamang ito ay mahalaga para sa LET dahil madalas itanong kung saang panahon kinabibilangan ang isang akda o manunulat. 1. PANAHONG KATUTUBO (Bago dumating ang mga Kastila, bago 1565) Ito ang panahon ng PASALINDILA (oral literature) — panitikang ipinasa sa bibig mula sa isang henerasyon patungo sa susunod. Hindi pa kilala ang pagsulat sa karamihan ng mga komunidad, ngunit mayroong sariling sistema ng pagsulat ang mga Pilipino: ang BAYBAYIN. Ang mga pangunahing anyo ng katutubong panitikan ay: - Mga EPIKO na nagpapakita ng kabayanihan at pananaw sa mundo ng bawat pangkat. - Mga AWITING-BAYAN na may tiyak na gamit sa pang-araw-araw na buhay ng pamayanan. - BUGTONG (palaisipan), SALAWIKAIN (kasabihan), TANAGA, at iba pang maikling anyo. Ang mahalagang mga awiting-bayan at ang kanilang gamit: UYAYI/HELE (pampatulog ng sanggol), SOLIRANIN (awit sa paggawa), TALINDAW (awit sa pamamangka), KUMINTANG (awit pandigma), DIONA (awit sa kasal), at DALIT (awit ng pagsamba). 2. PANAHON NG KASTILA (1565-1898) Nang dumating ang mga Espanyol, naging kasangkapan ng pananampalatayang Katoliko ang panitikan. Pinalitan ang baybayin ng alpabetong Romano. Ang mga pangunahing akda ay: - DOCTRINA CHRISTIANA (1593) — ang UNANG AKLAT NA NILIMBAG SA PILIPINAS. - PASYON — patulang salaysay ng pagpapakasakit ni Kristo; ang pinaka-kilala ay ang PASYONG MAHAL. - SENAKULO — dulang panrelihiyon na itinanghal tuwing Semana Santa. - KOMEDYA o MORO-MORO — dula ng tunggalian ng Kristiyano at Moro. - SARSUWELA — dulang may awit at sayaw, yumabong sa huling bahagi ng panahong Kastila. - AWIT AT KORIDO: lumitaw ang Florante at Laura ni Balagtas at ang Ibong Adarna. Sa HULING BAHAGI ng panahong Kastila, lumitaw ang Kilusang Propaganda at ang panitikan ng himagsikan. Kabilang dito si Jose Rizal (Noli Me Tangere, 1887; El Filibusterismo, 1891), Marcelo H. del Pilar, Graciano Lopez Jaena, Andres Bonifacio, at Emilio Jacinto. 3. PANAHON NG AMERIKANO (1898-1946) Pumasok ang wikang Ingles sa edukasyon at panitikan sa pamamagitan ng sistemang pampublikong paaralan na itinatag ng mga Amerikano. Ngunit hindi namatay ang panitikang Tagalog; sa katunayan, yumabong ito: - BANAAG AT SIKAT (1906) ni LOPE K. SANTOS — ang pangunahing nobelang panlipunang Tagalog. - Mga tulang Tagalog ni JOSE CORAZON DE JESUS ('Huseng Batute') at AMADO V. HERNANDEZ. - SARSUWELA: WALANG SUGAT ni SEVERINO REYES ('Lola Basyang'). - BALAGTASAN ay isinilang noong 1924. - Sa panitikang Ingles: PAZ MARQUEZ BENITEZ (Dead Stars, 1925 — unang makabagong maikling kuwentong Pilipino sa Ingles), JOSE GARCIA VILLA, MANUEL ARGUILLA, CARLOS BULOSAN. 4. PANAHON NG HAPON (1941-1945) Hinigpitan ng mga Hapon ang pagsulat sa Ingles, kaya't YUMABONG ANG PANITIKANG TAGALOG. Lumitaw ang impluwensiya ng mga anyong Hapon: HAIKU at TANKA. Kilala ang LUPANG TINUBUAN ni NARCISO G. REYES bilang isa sa pinakamahusay na maikling kuwentong Tagalog ng panahong ito. 5. PANAHON NG KALAYAAN AT KONTEMPORARYO (1946 hanggang kasalukuyan) - Panitikang mapanlipunan at makabayan: sumigla sa panahon ng aktibismo (dekada 60-70) at sa panahon ng Batas Militar. - Mga kilalang pangalan: AMADO V. HERNANDEZ (Mga Ibong Mandaragit, Luha ng Buwaya, Isang Dipang Langit), LUALHATI BAUTISTA (Dekada '70, Bata, Bata... Pa'no Ka Ginawa?), NICK JOAQUIN (National Artist, May Day Eve), BIENVENIDO LUMBERA (National Artist, kritiko at makata), VIRGILIO S. ALMARIO (National Artist, dating tagapangulo ng KWF). - Mga bagong anyo: chick lit, spoken word, panitikang online (Wattpad), graphic novel. - Ang pinakamataas na pagkilala sa mga manunulat: GAWAD PAMBANSANG ALAGAD NG SINING (Order of National Artists) at PALANCA AWARDS.

Mga Katutubong Epiko ng Pilipinas

Ang mga katutubong epiko ng Pilipinas ay ang pinakamataas at pinaka-komplikadong anyo ng katutubong panitikan. Ang bawat epiko ay nagpapakita ng pagpapahalaga, paniniwala, at pananaw sa mundo ng isang pangkat ng tao. Mahalaga sa LET na malaman kung saang rehiyon o pangkat kabilang ang bawat epiko. MGA PANGUNAHING EPIKO: (1) BIAG NI LAM-ANG — epiko ng mga ILOKANO (mula sa rehiyon ng Ilocos). Ito ang pinaka-kilala at pinaka-maagang naitala sa papel na epikong Pilipino. Si Lam-ang ay isang bayani na ipinanganak nang may kapangyarihan at naghanap sa kaniyang amang si Don Juan. Kilala ang bahagi kung saan siya ay kinain ng isang isda at muling binuhay. Ito ay isinulat ni Pedro Bucaneg (isang bulag na pari) at Pedro Fernandez noong ika-17 siglo. (2) HINILAWOD — epiko ng mga taga-PANAY (Visayas). Ito ang pinakamahabang naitala na epiko ng Pilipinas. Kuwento ni Humadapnon at ng kaniyang mga kapatid, mga bayani ng Sulod na tribu sa Panay. Ang pangalan ay nagmula sa salitang 'hilo' (buhok) at 'dawod' (agos ng tubig). (3) DARANGEN — epiko ng mga MARANAO (Mindanao, partikular sa Lake Lanao area). Ito ang PINAKAMATAGAL NA EPIKO ng Pilipinas (may 72,000 na linya ayon sa ilang pag-aaral). Kumakatawan sa kultura at tradisyon ng mga Muslim Maranao. Itinuturing itong isang MASTERPIECE NG ORAL LITERATURE at kinikilala ng UNESCO. (4) IBALON — epiko ng mga BIKOLANO (mula sa rehiyon ng Bikol). Kuwento ng tatlong bayani: BALTOG (pinamatay ang baboy-ramo na Tandayag), HANDYONG (pinamatay ang iba't ibang halimaw), at BANTONG (pinamatay si Oryol, ang ahas na nagdudulot ng kaguluhan). (5) MAMANWA EPIC — epiko ng mga Mamanwa ng Mindanao. (6) ULLALIM — epiko ng mga Kalinga. (7) HUDHUD — epiko ng mga Ifugao (UNESCO Masterpiece ng Oral Heritage). MGA KATANGIAN NG EPIKO: - Mahabang tulang pasalaysay na karaniwang ipinasa sa bibig. - May bayani na may kahiwaga o kapangyarihan. - Nagpapakita ng kosmolohiya at relihiyon ng isang pangkat. - Sumasalamin sa mga pagpapahalaga at pamantayang pangkultura ng komunidad.

Mga Akdang Klasiko: Florante at Laura at Ibong Adarna

Ang Florante at Laura at ang Ibong Adarna ay dalawa sa pinaka-kilalang akda ng Panahon ng Kastila at pinaka-madalas na tanungin sa LET. FLORANTE AT LAURA ni FRANCISCO BALAGTAS Buong pamagat: PINAGDAANANG BUHAY NI FLORANTE AT NI LAURA SA KAHARIANG ALBANYA Uri ng akda: AWIT (12 pantig bawat taludtod) Petsa ng paglalathala: mga 1838 Si FRANCISCO BALAGTAS (Francisco Baltazar, 1788-1862) ay ipinanganak sa BIGAA, BULACAN. Siya ang 'PRINSIPE NG MGA MAKATANG TAGALOG.' Ayon sa tradisyon, isinulat niya ang akda habang nakabilanggo dahil sa kaniyang pag-iibigan kay Maria Asuncion Rivera (MAR). MGA TAUHAN: - FLORANTE: bayaning anak ni Duke Briseo ng Albanya; ang protagonista. - LAURA: kasintahan ni Florante, anak ni Haring Linceo. - ADOLFO: ang antagonista; kaibigan ni Florante na naging traydor; inagaw ang trono at si Laura. - ALADIN: Morong prinsipe ng Persiya na nagligtas kay Florante; nagpapakita ng pagkakaibigan anuman ang relihiyon. - FLERIDA: kasintahan ni Aladin. - KONDE ADOLFO rin ay tinutukoy sa ilang pagsusuri bilang simbolo ng kasamaan ng kolonyal na kapangyarihan. MGA TEMA: - Pag-ibig sa bayan at kabayanihan. - Kawalang-katarungan at pang-aapi. - Pagkakaibigan na lumalagpas sa pagkakaiba ng relihiyon at lahi (si Florante at si Aladin). - Ang akda ay binabasa rin bilang ALEGORYA ng pang-aapi sa Pilipinas sa ilalim ng Espanya — si Florante = Pilipinas; si Adolfo = mga pang-aabusong Espanyol. IBONG ADARNA Uri ng akda: KORIDO (8 pantig bawat taludtod) May-akda: WALANG TIYAK NA KILALANG MAY-AKDA (pinapalagay ng ilan na si Jose de la Cruz o 'Huseng Sisiw,' ngunit hindi ito ganap na napatunayan). MGA TAUHAN: - HARING FERNANDO: hari ng Berbanya na nagkasakit. - DON PEDRO, DON DIEGO, at DON JUAN: tatlong anak na prinsipe. - ANG IBONG ADARNA: mahiwagang ibon na ang awit ay nagpapagaling ng sakit. DON JUAN: ang pinakamagaling sa tatlong prinsipe; ang tunay na bayani; nagtagumpay sa lahat ng pagsubok na nabigo ang kaniyang mga kapatid. PLOT: Nagkasakit si Haring Fernando at manggagaling lamang ang Ibong Adarna. Sumunod ang tatlong prinsipe. Nabigo si Don Pedro at Don Diego dahil nakatulog sila at naging bato pagkatapos dungisan ng dumi ng ibon. Tagumpay si Don Juan at naipahintulot ng ibon na dalhin siya sa palasyo. Kalaunan, nagtraydor ang dalawang kapatid ngunit sa tulong ng diwata, nanalo si Don Juan.

Mga Akdang Klasiko: Noli Me Tangere at El Filibusterismo ni Jose Rizal

Ang dalawang nobela ni Jose Rizal ay hindi lamang mga pangunahing akda ng panitikang Pilipino kundi mga PAMBANSANG SIMBOLO ng pagmamahal sa bayan at pakikibaka laban sa kolonyalismo. Ayon sa RA 1425 (Rizal Law, 1956), ipinag-uutos basahin ang mga nobelang ito sa kolehiyo. JOSE RIZAL Kumpletong pangalan: Jose Protasio Rizal Mercado y Alonso Realonda Ipinanganak: Hunyo 19, 1861 sa Calamba, Laguna Binawian ng buhay: Disyembre 30, 1896 sa Bagumbayan (Luneta) Si Rizal ay isang doktor, manunulat, makata, artista, at bayani ng bansa. NOLI ME TANGERE (1887) Petsa ng paglalathala: Marso 1887, Berlin, Germany Wika: Espanyol Kahulugan ng pamagat: 'Touch Me Not' o 'Huwag Akong Pakialaman' Ang unang nobela ni Rizal; naglalantad ng mga pang-aabuso ng mga prayle at ng mga sakit ng lipunang kolonyal. MGA PANGUNAHING TAUHAN NG NOLI: - CRISOSTOMO IBARRA (Juan Crisostomo Ibarra y Magsalin): ang protagonista; isang idealista na nagnanais ng pagbabago sa pamamagitan ng edukasyon; anak ni Don Rafael Ibarra. - MARIA CLARA: kasintahan ni Ibarra; simbolo ng dalisay na Pilipina; kalaunan ay napagalaman niyang anak si Padre Damaso. - PADRE DAMASO: ang pangunahing antagonista; prayle na makapangyarihan at mapang-abuso; tunay na ama ni Maria Clara. - ELIAS: ang misteryosong kabataang sumasakay ng bangka; sumasakatawan sa maralitang Pilipino; kaibigan at katuwang ni Ibarra. - SISA: ang nanay nina Basilio at Crispin; simbolo ng nagdurusa at nababaliw na ina dahil sa pang-aabuso ng mga prayle. - PILOSOPO TASYO: ang matandang pilosopo; simbolo ng boses ng katotohanang hindi pinakikinggan ng kolonyal na pamahalaaan. - KAPITAN TIAGO: ama-amahan ni Maria Clara; mayamang mamamayan na naghahanap ng pabor sa mga prayle. - PADRE SALVI: isang paring nagnanasa kay Maria Clara. EL FILIBUSTERISMO (1891) Petsa ng paglalathala: Setyembre 1891, Ghent, Belgium Wika: Espanyol Kahulugan ng pamagat: 'Ang Subersibo' o 'Ang Nagsusulong ng Paghihimagsik' Ang ikalawang nobela at karugtong ng Noli; mas madilim at mas mapanganib ang tono. Inialay ni Rizal sa tatlong paring GOMBUR ZA: Padre Gomez, Padre Burgos, at Padre Zamora, na binitay noong Pebrero 17, 1872. MGA PANGUNAHING TAUHAN NG EL FILIBUSTERISMO: - SIMOUN: ang pangunahing tauhan; si Crisostomo Ibarra ng Noli sa ilalim ng bagong pagkakakilanlan; ngayon ay mayamang mag-aalahas na nagnanais maghiganti sa pamamagitan ng rebolusyon. - BASILIO: anak ni Sisa (mula sa Noli); ngayon ay isang estudyanteng medikal na nais magdala ng pagbabago sa pamamagitan ng edukasyon. - ISAGANI: kabataan at estudyante na romantiko; nailigtas ang mga tao mula sa bomba ni Simoun. - PADRE FLORENTINO: matandang pari na tumanggap kay Simoun sa kaniyang huling sandali; nagbigay ng mahalagang talumpati tungkol sa pagmamahal sa bayan. - KABESANG TALES: magsasaka na naging tulisán dahil sa pang-aabuso; simbolo ng maralitang Pilipino na napilitang lumaban. KONEKSYON NG DALAWANG NOBELA: Ang Noli ay nagtatakda ng pundasyon; ang Fili ay nagbubukas ng mas madilim na katotohanan. Si Ibarra (Noli) = Si Simoun (Fili). Si Basilio at Crispin (mula sa Sisa's story sa Noli) ay nagpatuloy sa Fili: si Basilio ay naging pangunahing tauhan ng Fili; si Crispin ay namatay sa Noli.

Mga Kilalang Manunulat at Kanilang Ambag

Ang kaalaman sa mga kilalang manunulat at ang kanilang mga pangunahing akda ay isang mahalagang bahagi ng LET. Ang bawat manunulat ay may tiyak na titulo, banayad na katangian, at ambag sa kasaysayan ng panitikang Pilipino. MGA MANUNULAT NG PANAHON NG KASTILA AT TRANSISYON: (1) FRANCISCO BALAGTAS (Francisco Baltazar, 1788-1862) - Titulo: 'Prinsipe ng mga Makatang Tagalog' - Pangunahing akda: Florante at Laura (awit, ~1838) - Taga-Bigaa, Bulacan (2) JOSE RIZAL (1861-1896) - Titulo: Pambansang Bayani - Mga pangunahing akda: Noli Me Tangere (1887), El Filibusterismo (1891); tula: 'Mi Ultimo Adios,' 'A La Juventud Filipina' - Taga-Calamba, Laguna (3) MARCELO H. DEL PILAR ('Plaridel,' 1850-1896) - Naging humaliling patnugot ng La Solidaridad - Nagtatag ng Diariong Tagalog - Kilala sa mga sanaysay na may matalas na kritika sa Simbahan at pamahalaan (4) GRACIANO LOPEZ JAENA (1856-1896) - Nagtatag at unang patnugot ng La Solidaridad (1889) - Kilala sa kaniyang mga talumpati at satirikal na sanaysay (5) ANDRES BONIFACIO (1863-1897) - 'Ama ng Katipunan' - Pangunahing akda: 'Pag-ibig sa Tinubuang Lupa' (tula), 'Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog' (6) EMILIO JACINTO (1875-1899) - 'Utak ng Katipunan' - Mga pangunahing akda: Liwanag at Dilim (sanaysay), Kartilya ng Katipunan MGA MANUNULAT NG PANAHON NG AMERIKANO: (7) LOPE K. SANTOS (1879-1963) - Titulo: 'Ama ng Balarilang Tagalog' - Mga pangunahing akda: Banaag at Sikat (1906, nobela), Balarila ng Wikang Pambansa (8) JOSE CORAZON DE JESUS ('Huseng Batute,' 1896-1932) - Titulo: 'Makata ng Puso' - Kilala bilang makata at mamamalagtas - Nagtatag ng balagtasan noong 1924 - Akda: 'Bayan Ko' na naging sikat na awit (9) SEVERINO REYES ('Lola Basyang,' 1861-1942) - Titulo: 'Ama ng Sarsuwelang Tagalog' - Pangunahing akda: Walang Sugat (sarsuwela) (10) PAZ MARQUEZ BENITEZ (1894-1983) - Pangunahing akda: Dead Stars (1925) - Kinikilalang unang makabagong maikling kuwentong Pilipino sa Ingles (11) JOSE GARCIA VILLA (1908-1997) - National Artist para sa Panitikan - Kilala bilang makata sa Ingles; nakilala sa internasyonal na mundo ng panitikan MGA MANUNULAT NG KONTEMPORARYONG PANAHON: (12) AMADO V. HERNANDEZ (1903-1970) - National Artist para sa Panitikan - Mga pangunahing akda: Mga Ibong Mandaragit (nobela), Luha ng Buwaya (nobela), Isang Dipang Langit (tula) - Kilala bilang manunulat na mapanlipunan at makabayan (13) NICK JOAQUIN (Quijano de Manila, 1917-2004) - National Artist para sa Panitikan - Mga pangunahing akda: May Day Eve, A Portrait of the Artist as Filipino - Nagsulat pangunahin sa Ingles (14) LUALHATI BAUTISTA (1945-) - Mga pangunahing akda: Dekada '70, Bata, Bata... Pa'no Ka Ginawa? - Kilala bilang manunulat na naglalantad ng mga isyung panlipunan (15) BIENVENIDO LUMBERA (1932-2021) - National Artist para sa Panitikan - Kilala bilang kritiko, makata, at iskolar ng panitikan (16) VIRGILIO S. ALMARIO ('Rio Alma,' 1944-) - National Artist para sa Panitikan - Dating tagapangulo ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) - Kilala bilang makata at iskolar

Ang Florante at Laura ay AWIT (hindi korido); ang Ibong Adarna ay KORIDO (hindi awit); ang Biag ni Lam-ang ay EPIKO (tama); ang Darangen ay EPIKO rin (hindi soneto). Ang pinakamadaling paraan upang matandaan: awit = 12 pantig (Florante at Laura); korido = 8 pantig (Ibong Adarna); epiko = mahabang pasalaysay na tula ng kabayanihan.

Itinatag ni Graciano Lopez Jaena ang La Solidaridad noong 1889 at siya ang naging unang patnugot nito. Si Marcelo H. del Pilar naman ang naging humaliling patnugot. Ito ay mahalagang pag-iiba na madalas na nakakalito sa mga examinee.

Ang UYAYI o HELE ay pampatulog ng sanggol — awit ng pag-ibig ng ina sa kaniyang anak. Ang KUMINTANG naman ang awiting-bayan na ginagamit sa panahon ng digma o pakikipaglaban. Ang pagpapatambal ng uri ng awiting-bayan at ng gamit nito ay madalas na tanong sa LET.

Ito ang pinaka-mahahalagang koneksyon sa pagitan ng dalawang nobela ni Rizal. Si Ibarra, na nabigo sa kaniyang mga mithiin sa Noli, ay bumalik bilang si Simoun — ang mayamang mag-aalahas na nagnanais na baguhin ang Pilipinas sa pamamagitan ng rebolusyon, hindi na ng reporma.

Ang KASUKDULAN (climax) ay ang rurok ng banghay — ang pinaka-matinding emosyonal at dramatikong punto ng kwento. Ang pagpapakilala ng mga tauhan ay nasa PANIMULA; ang paglago ng problema ay sa PAG-ALAB NG TUNGGALIAN; ang resolusyon ay sa KAKALASAN at WAKAS.

Ang Doctrina Christiana ay inilathala noong 1593 at kinikilala bilang ang UNANG AKLAT NA NILIMBAG SA PILIPINAS. Ito ay isang akdang panrelihiyon na ginamit ng mga Espanyol upang ipakalat ang Kristiyanismo. Mahalagang tandaan ang taon (1593) at ang kahalagahan nito sa kasaysayan ng panitikan at ng limbagan sa Pilipinas.

Ang IBALON ay epiko ng mga BIKOLANO. Ang tamang pagpapatambal: Biag ni Lam-ang = Ilokano (Ilocos); Hinilawod = taga-Panay (Visayas); Darangen = Maranao (Mindanao); Ibalon = Bikolano (Bikol). Ang mga epiko ay nagmumula sa iba't ibang rehiyon ng Pilipinas at sumasalamin sa natatanging kultura ng bawat pangkat.

Ang El Filibusterismo ay inialay ni Rizal sa tatlong paring namatay sa bitayan noong 1872: Padre Mariano Gomez, Padre Jose Burgos, at Padre Jacinto Zamora. Ang pagbitay sa kanila ay nagbigay-inspirasyon sa maraming Pilipino, kabilang si Rizal, na lumaban sa kolonyalismo. GOM-BUR-ZA = GOmez, BURgos, ZAmora.

Ang BALAGTASAN ay patulang debate na ipinangalan kay Francisco Balagtas. Ito ay isinilang noong 1924 sa Panahon ng Amerikano. Sa balagtasan, dalawang makata ang nagtatalo o nagtatalo sa isang paksa gamit ang tula. Ang pinakasikat na mamamalagtas sa kasaysayan ay si Jose Corazon de Jesus ('Huseng Batute').

Ang NOLI ME TANGERE ay ang UNANG nobela ni Rizal, inilathala sa BERLIN, GERMANY noong MARSO 1887. Ang El Filibusterismo naman ay inilathala sa GHENT, BELGIUM noong SETYEMBRE 1891. Ang Florante at Laura ay akda ni Balagtas (hindi Rizal); ang Banaag at Sikat naman ay akda ni Lope K. Santos.