LET Secondary Filipino — Balarila at Wastong Gamit ng WikaRevision Notes

Exam Tips

• Sa LET, madalas tanungin ang 'Alin sa mga sumusunod ang HINDI bahagi ng pananalita?' Tandaan ang siyam na opisyal na bahagi at ang pang-angkop bilang karagdagan.
• Alamin ang gamit ng bawat bahagi ng pananalita sa loob ng pangungusap, hindi lamang ang kahulugan nito, dahil ang parehong salita ay maaaring magsilbing iba't ibang bahagi depende sa konteksto.
• Para sa pantukoy: ang/ang mga/sina para sa pangkalahatang pangngalan at pangkat; si/sina para sa pantanging pangalan ng tao.
• Tandaan na ang padamdam ay karaniwang may tandang padamdam (!) at nagsasarili — maaaring wala itong pakikipag-ugnayan sa iba pang bahagi ng pangungusap.

Key Points

• May siyam na bahagi ng pananalita sa tradisyonal na balarila ng Filipino ayon sa Balarila ng Wikang Pambansa (Lope K. Santos, 1940): pangngalan, panghalip, pandiwa, pang-uri, pang-abay, pangatnig, pang-ukol, pantukoy, at padamdam.
• Ang pang-angkop (na, -ng, -g) ay kadalasang idinaragdag bilang ika-sampung kategorya; ito ang nag-uugnay ng panuring sa tinuturingan.
• Ang pangngalan ay naiuuri bilang pantangi (Jose Rizal, Pilipinas) o pambalana (guro, bansa). Maaari ring iuri bilang basal (isahan), tambalan (bahay-kubo), o lansak (kawan, kapisanan).
• Ang panghalip ay may apat na uri: panghalip panao (personal), pamatlig (paturo: ito, iyan, iyon), pananong (sino, ano, saan), at panaklaw (lahat, sinuman, anuman).
• Ang pandiwa ang sentro ng pangungusap — ito ang nagsasaad ng kilos, kalagayan, o pangyayari.
• Ang pang-uri ay naglalarawan sa pangngalan o panghalip at may tatlong kaantasan: lantay, pahambing, at pasukdol.
• Ang pang-abay ay naglalarawan sa pandiwa, pang-uri, o kapwa pang-abay. Uri nito: pang-abay na pamanahon (kailan), panlunan (saan), pamaraan (paano), pang-agam (siguro, marahil), at pang-antas (napakaraming uri).
• Ang pangatnig ay nag-uugnay ng salita, parirala, o sugnay: at, ngunit, o, kaya, dahil, habang, sapagkat.
• Ang pang-ukol ay nag-uugnay ng pangngalan sa ibang bahagi ng pangungusap: para, tungkol, ukol, laban, dahil sa, ayon sa.
• Ang pantukoy ay nagtutukoy o nagpapakilala ng pangngalan: ang, si, sina, ang mga.
• Ang padamdam ay nagsasaad ng matinding damdamin at kadalasang may tandang padamdam: Aba! Naku! Aray! Hala!

Definitions

Section Title

Mga Bahagi ng Pananalita (Parts of Speech)

Common Mistakes

• Pagkalito sa pantukoy na 'sina' (para sa dalawa o higit pang pantanging pangalan) at panghalip na 'sila' (panghalip panao). Tandaan: 'Dumating sina Ana at Ben' (tamang pantukoy); MALI ang 'Dumating sila Ana at Ben.'
• Paggamit ng 'ang' bilang pantukoy para sa tiyak na pangalan ng tao — dapat 'si' ang gamitin: 'Dumating si Maria' (TAMA); 'Dumating ang Maria' (MALI sa pamantayang balarila).
• Pagkalito sa pang-uri at pang-abay: 'Mabilis siyang tumakbo' (pang-uri na ginagamit bilang pang-abay sa pamamagitan ng pang-angkop) kumpara sa 'Tumakbo siyang mabilis' — parehong tama ngunit iba ang kayarian.
• Pag-uuri ng salitang may iba't ibang gamit sa pangungusap — halimbawa, ang 'isa' ay pang-uri sa 'isa sa mga bata' ngunit panghalip sa 'Isa lang ang naiwan.'

Exam Tips

• Sa LET, madalas itanong ang tamang panghalip na gagamitin sa isang blangko sa loob ng pangungusap — suriin kung ang blangko ay simuno (palagyo), nagmamay-ari (paari), o tagatanggap/direksyon (palayon).
• Tandaan ang kumpleto na talahanayan ng panghalip panao sa tatlong kaukulan — ito ay PALAGING lumalabas sa LET.
• Para sa mga panghalip paari: gamitin ang maigsi na anyo (ko, mo, niya, namin, natin, ninyo, nila) kapag kasunod ang pangngalang sinusundan; gamitin ang buong anyo (akin, iyo, kaniya, amin, atin, inyo, kanila) kapag nagsasarili o may panandang 'ng' bago sa kanya.
• Sa paari: 'akin' ay ginagamit kapag may panandang 'ng' bago sa kanya o kapag nagsasarili: 'Akin ito.' o 'ang akin'; habang 'ko' ay kasunod ng pangngalan o pandiwa: 'aklat ko', 'binili ko.'

Key Points

• Ang kaukulan ay nagsasaad ng papel na ginagampanan ng pangngalan o panghalip sa loob ng pangungusap. May tatlong pangunahing kaukulan: palagyo, paari, at palayon.
• Palagyo (nominative): Ito ang simuno o paksa ng pangungusap. Ginagamitan ng pananda na ANG (para sa pambalana) at SI (para sa pantangi). Halimbawa: Masipag ang bata. Natulog si Lola.
• Paari (genitive): Nagsasaad ng pag-aari o nagtatakda ng tagaganap sa di-aktor na pokus. Ginagamitan ng NG (para sa pambalana) at NI (para sa pantangi). Halimbawa: aklat ng guro, sinulat ni Rizal.
• Palayon (objective/dative): Nagsasaad ng direksyon, ganapan, o tagatanggap. Ginagamitan ng SA (para sa pambalana) at KAY (para sa pantangi). Halimbawa: Pumunta sa paaralan. Ibinigay kay Maria.
• Para sa pangkat o maramihan ng pantangi: palagyo = SINA, paari = NINA, palayon = KINA.
• Ang mga panghalip panao ay may tatlong anyo batay sa kaukulan: IKAW/AKO (palagyo), KO/MO/NIYA/NAMIN/NATIN/NINYO/NILA at AKIN/IYO/KANIYA/AMIN/ATIN/INYO/KANILA (paari), at SA AKIN/SA IYO/SA KANIYA atbp. (palayon).
• Espesyal na tuntunin: Ginagamit ang IKAW kapag nasa unahan ng pangungusap o pagkatapos ng panaguri; ginagamit ang KA kapag kasunod ng panaguri sa loob ng pangungusap.

Definitions

Section Title

Kaukulan ng Pangngalan at Panghalip (Case Markers)

Common Mistakes

• Paggamit ng 'ka' bilang simuno sa simula ng pangungusap — MALI ang 'Ka ang mananalo'; TAMA ang 'Ikaw ang mananalo.'
• Pagkalito sa 'ni' at 'ng' — ang 'ni' ay para lamang sa tiyak na pangalan ng tao (pantangi): 'aklat NI Lola' (TAMA); 'aklat NI bata' (MALI — dapat 'aklat NG bata').
• Paggamit ng 'kay' para sa pangkat — MALI ang 'Ibinigay kay Ana at Maria'; TAMA ang 'Ibinigay kina Ana at Maria.'
• Paglalagay ng 'si' bago sa pangngalang pambalana — MALI ang 'Si guro ay mabait'; TAMA ang 'Ang guro ay mabait' o 'Mabait ang guro.'

Formulas

Exam Tips

• Sa LET, madalas bigyan ng pangungusap na may puwang at itatanong kung anong aspekto ang nangangailangan. Suriin ang konteksto: may 'na' ba (madalas tanda ng perpektibo), 'pa' (madalas kasama ng kontemplatibo o imperpektibo), o 'ngayon' (madalas imperpektibo)?
• MNEMONIC para sa aspekto ng MAG- pandiwa: Pawatas = MAG-sulat; Perpektibo = NAG-sulat (mag → nag); Imperpektibo = NAGsu-SULAT (nag + uulit); Kontemplatibo = MAGsu-SULAT (mag + uulit).
• Para sa -UM- na pandiwa: Pawatas at Perpektibo = parehong anyo (kumain); Imperpektibo = pag-uulit ng pantig KASAMA ang -um- (ku-ma-kain); Kontemplatibo = pag-uulit ng pantig NANG WALANG -um- (ka-kain).
• Huwag kalimutang ang pokus ng pandiwa ay nagtatakda ng panlapi na gagamitin. Kapag ang pokus ay ang tagaganap, gamitin ang -um- o mag-; kapag ang pokus ay ang layon, gamitin ang -in o i-; kapag ang pokus ay ang ganapan, gamitin ang -an.

Key Points

• Ang wikang Filipino ay walang panahunan (tense) na katulad ng Ingles. Sa halip, gumagamit ito ng ASPEKTO — nagsasaad kung ang kilos ay naganap na, kasalukuyang ginaganap, o hindi pa nagaganap.
• May apat na aspekto: (1) Pawatas — payak na anyo, walang tiyak na oras; (2) Perpektibo — tapos na ang kilos; (3) Imperpektibo — patuloy pa ang kilos; (4) Kontemplatibo — balak pa lamang, hindi pa nagsisimula.
• Para sa panlaping -UM-: Pawatas = kumain; Perpektibo = kumain (MAGKAPAREHO); Imperpektibo = kumakain (pag-uulit ng unang pantig: ku-ma-kain); Kontemplatibo = kakain (pag-uulit ng unang pantig ng ugat nang walang -um-: ka-kain).
• Para sa panlaping MAG-: Pawatas = magbasa; Perpektibo = nagbasa (mag- → nag-); Imperpektibo = nagbabasa (nag- + pag-uulit ng unang pantig ng ugat: nag-ba-basa); Kontemplatibo = magbabasa (mag- + pag-uulit ng unang pantig ng ugat: mag-ba-basa).
• Susi sa pagkilala ng aspekto: (1) Mayroon bang nag-/nag- na tanda ng naganap? (2) Inuulit ba ang pantig? Kung may nag-/nag- AT may pag-uulit = IMPERPEKTIBO. Kung may mag- NGUNIT may pag-uulit = KONTEMPLATIBO. Kung may nag-/um- NGUNIT walang pag-uulit = PERPEKTIBO.
• Ang pokus ng pandiwa ay nagtatakda kung sino o ano ang pinatutungkulan ng kilos: pokus sa tagaganap (-um-, mag-, mang-, ma-), pokus sa layon (-in, i-), pokus sa ganapan (-an), at pokus sa gamit (i-).
• Halimbawa ng pokus: 'Bumili si Ana ng gulay sa palengke' (pokus sa tagaganap = si Ana); 'Binili ni Ana ang gulay sa palengke' (pokus sa layon = ang gulay); 'Binilhan ni Ana ng gulay ang palengke' (pokus sa ganapan = ang palengke).

Definitions

Section Title

Aspekto ng Pandiwa (Verb Aspect)

Common Mistakes

• Pagsasabi na ang wikang Filipino ay may 'past, present, future tense' tulad ng Ingles — MALI. Ang Filipino ay may ASPEKTO, hindi tense. Ang aspekto ay nagtutuon sa kung tapos na o hindi pa ang kilos, hindi sa kung kailan ginawa.
• Pagkalito sa pawatas at perpektibo ng mga pandiwang -um- — 'kumain' ay parehong pawatas at perpektibo. Ang konteksto ang nagtatakda: 'Gusto kong kumain' (pawatas); 'Kumain na siya' (perpektibo).
• Pag-uulit ng pantig mula sa PANLAPI imbes na sa UGAT — MALI ang 'nag-mag-basa' para sa imperpektibo; TAMA ang 'nag-ba-basa' (inuulit ang 'ba' mula sa ugat na 'basa').
• Pagkalito sa imperpektibo at kontemplatibo ng mag- pandiwa: nagbabasa (IMPERPEKTIBO — may nag- + pag-uulit) kumpara sa magbabasa (KONTEMPLATIBO — mag- + pag-uulit, walang nagiging nag-).

Formulas

Exam Tips

• Sa LET, kapag may pagpipilian ng mga pangungusap at kailangang piliin ang TAMANG gamit, hanapin agad ang mga mapanganib na salita tulad ng 'mas higit', 'pinakamaganda sa lahat', at 'mas higit pa' — ang mga ito ay MALI.
• Alamin ang tamang paraan ng paggamit ng 'kaysa': kaysa + pantukoy (kay/kina/sa/sa mga). Halimbawa: 'Mas magaling kaysa kay Bb. Reyes' (hindi 'kaysa Bb. Reyes' nang walang pantukoy).
• Tandaan: lantay = walang paghahambing; pahambing = dalawa ang inihahambing; pasukdol = tatlo o higit pa ang inihahambing, isa ang pinakamataas o pinakamababa.
• Para sa mga tanong tungkol sa kaantasan, suriin ang bilang ng inihahambing: dalawa = pahambing; tatlo o higit pa (o grupo) = pasukdol.

Key Points

• Ang pang-uri ay may tatlong kaantasan: lantay (positive), pahambing (comparative), at pasukdol (superlative).
• Lantay: Payak na paglalarawan, walang paghahambing. Halimbawa: mabait, mataas, maganda, masipag.
• Pahambing: Naghahambing ng dalawang bagay o tao. Dalawang uri: magkatulad (katumbas) gamit ang kasing- o ka-... -an; at di-magkatulad gamit ang mas, higit, o lalo.
• Para sa magkatulad na pahambing: 'kasing-' + pang-uri (kasing-taas, kasing-ganda); o 'ka-' + ugat + '-an' (kataasan, kagandahan) — karaniwang ginagamit sa 'pareho silang... ng...'
• Para sa di-magkatulad na pahambing: 'mas' + pang-uri + 'kaysa/kaysa kay/kaysa kina' (mas mataas kaysa kay Juan); o 'higit na' + pang-uri + 'kaysa' (higit na maganda kaysa sa iba).
• Pasukdol: Pinakamataas o pinakamababang antas. Ginagamit ang unlaping 'pinaka-': pinakamabait, pinakamataas, pinakamatalino.
• BABALA: Mali ang pagsasabay ng 'mas' at 'higit' sa iisang pangungusap (redundant/paulit-ulit) — gamitin ang ISA lamang.

Definitions

Section Title

Kaantasan ng Pang-uri (Degrees of Comparison)

Common Mistakes

• Paggamit ng 'mas higit' o 'mas higit pa' — ito ay redundant (paulit-ulit ang kahulugan). Gamitin ang 'mas' O 'higit na', hindi parehong sabay.
• Paggamit ng 'pinakamaganda sa lahat' — ang 'sa lahat' ay redundant kapag may 'pinaka-' na dahil ang 'pinaka-' ay nagpapakita na na ito ay pinakamataas kumpara sa lahat. Ngunit tinatanggap pa rin ito sa pang-araw-araw na paggamit.
• Pagkalito sa 'kaysa' at 'kaysa sa/kay' — dapat may pantukoy pagkatapos ng 'kaysa': 'mas matalino kaysa KAY Pedro' (pantangi) o 'mas matalino kaysa SA ibang bata' (pambalana).
• Paggamit ng 'pinakamaganda sa lahat ng mga ___' — dapat 'pinakamag-anda sa lahat ng ___' (alisin ang isa sa 'lahat' o 'mga' kung pareho silang nagpapakita ng maramihan).

Exam Tips

• Sa LET, kapag tinanong ang uri ng pangungusap ayon sa kayarian, suriin ang bilang ng sugnay at kung ang mga sugnay ay makapag-iisa o hindi: isang sugnay = payak; dalawang makapag-iisang sugnay = tambalan; isa o higit pang di-makapag-iisang sugnay = hugnayan; pinagsama = langkapan.
• Para sa uri ayon sa gamit: hanapin ang tandang pangwakas (tuldok = pasalaysay; ? = patanong; ! = padamdam) at ang kalikasan ng mensahe (utos/kahilingan = pautos).
• Para sa ayos: ang karaniwang ayos ay palaging may panaguri muna at walang 'ay'; ang di-karaniwang ayos ay palaging may 'ay' at simuno muna.
• Maaaring ipalit ang dalawang ayos — 'Mabait ang guro' (karaniwang) = 'Ang guro ay mabait' (di-karaniwang). Tandaang ang parehong pangungusap ay may PAREHONG kahulugan.

Key Points

• Ang pangungusap ay may dalawang pangunahing bahagi: SIMUNO (paksa) at PANAGURI (nagsasabi tungkol sa simuno).
• Ayon sa KAYARIAN (structure): (1) Payak — iisang sugnay na makapag-iisa; (2) Tambalan (compound) — dalawa o higit pang sugnay na makapag-iisa, pinag-uugnay ng pangatnig tulad ng 'at', 'ngunit', 'o'; (3) Hugnayan (complex) — may isang sugnay na makapag-iisa at isa o higit pang sugnay na di-makapag-iisa; (4) Langkapan (compound-complex) — pinagsama ang katangian ng tambalan at hugnayan.
• Ayon sa GAMIT o LAYUNIN: (1) Pasalaysay/Paturol (declarative) — nagsasalaysay, nagtatapos sa tuldok; (2) Patanong (interrogative) — nagtatanong, nagtatapos sa tandang pananong (?); (3) Pautos/Pakiusap (imperative) — nag-uutos o nakikiusap; (4) Padamdam (exclamatory) — nagsasaad ng matinding damdamin, nagtatapos sa tandang padamdam (!).
• Ayon sa AYOS (order): (1) Karaniwang ayos — nauuna ang PANAGURI, walang 'ay'; (2) Di-karaniwang ayos — nauuna ang SIMUNO, may 'ay' na nagsasaad ng inturno.
• Halimbawa ng karaniwang ayos: 'Masipag ang bata.' (Panaguri muna: 'Masipag'; Simuno: 'ang bata').
• Halimbawa ng di-karaniwang ayos: 'Ang bata ay masipag.' (Simuno muna: 'Ang bata'; ay; Panaguri: 'masipag').
• Ang 'ay' sa di-karaniwang ayos ay HINDI pandiwang 'is/are' ng Ingles — ito ay pananda lamang ng pagbabago ng ayos (inturno).
• Ang sugnay (clause) ay may simuno at panaguri; ang parirala (phrase) ay walang kumpleto na simuno at panaguri.

Definitions

Section Title

Kayarian, Ayos, at Uri ng Pangungusap

Common Mistakes

• Pagsasabi na ang 'ay' ay katumbas ng 'is' o 'are' ng Ingles — MALI. Ang 'ay' sa Filipino ay isang pananda lamang ng di-karaniwang ayos at walang sariling kahulugan na katulad ng linking verb sa Ingles.
• Pagkalito sa tambalan at hugnayan — ang susi: sa tambalan, PAREHONG maaaring magsarili ang mga sugnay; sa hugnayan, may ISA (man lang) na sugnay na di-makakaganap nang wala ang pangunahing sugnay.
• Pag-uuri ng pangungusap na 'Kumain na ako' bilang may dalawang pandiwa — ang 'na' dito ay pang-abay (already), hindi pangatnig o pananda ng tambalan.
• Paglalagay ng kuwit bago sa 'ay' sa di-karaniwang ayos ng payak na pangungusap — MALI ang 'Ang bata, ay masipag.' Sa payak na di-karaniwang ayos, walang kuwit bago ang 'ay'.

Formulas

Exam Tips

• Sa LET, ang mga tanong sa wastong gamit ay karaniwang nagbibigay ng pangungusap na may puwang at apat na pagpipilian. Gamitin ang mga tuntunin bilang filter: (1) Suriin ang konteksto ng blangko; (2) Ilapat ang tamang tuntunin; (3) Ibukod ang mga maling pagpipilian.
• Para sa ng/nang: Subukang palitan ng 'noong', 'para', o 'sa paraang' — kung isa sa mga ito ang katumbas, NANG ang sagot. Kung walang katumbas at ito ay layon o pag-aari, NG ang sagot.
• Para sa din/rin at daw/raw: Kung hindi sigurado, tingnan lamang ang HULING LETRA ng sinusundang salita at tandaan ang patakaran: PATINIG/W/Y → RIN/RAW; KATINIG → DIN/DAW.
• Para sa may/mayroon: Kung kasunod ay pangngalan o pandiwang walang pantukoy o panghalip na nasa pagitan, MAY ang sagot. Kung may pantukoy o panghalip na kasunod, o kung ito ay nagsasariling sagot, MAYROON ang sagot.
• Para sa mga salitang magkaparehong baybay ngunit magkaibang gamit (sundin/sundan, pahirin/pahiran, subukin/subukan): Tandaan ang pinakakatangian — ang panlaping '-in' ay karaniwang nagtatakda ng direktang aksyon sa bagay; ang panlaping '-an' ay nagtatakda ng aksyon na may kinalaman sa lugar o sa paglagay ng isang bagay SA isang lugar/bagay.

Key Points

• NG vs NANG: NG = pananda ng layon/pag-aari/tagaganap sa di-aktor na pokus. NANG = paraan (paano), panahon (noong/when), inuulit na salita (sa pagitan), o layunin (upang/so that).
• DIN/RIN at DAW/RAW: Ang pagpili ay nakabatay sa HULING TUNOG ng sinusundang salita. Kung nagtatapos sa PATINIG (a,e,i,o,u) o MALAPATINIG (w,y): gamitin ang RIN o RAW. Kung nagtatapos sa KATINIG (maliban sa w at y): gamitin ang DIN o DAW.
• KUNG vs KONG: KUNG = pangatnig ng kondisyon (if) o pag-aalinlangan (whether). KONG = pinagsanib na 'ko + -ng' (pang-angkop, isang uri ng paari).
• PANG-ANGKOP na -NG, NA, at -G: Gamitin ang -NG pagkatapos ng salitang nagtatapos sa PATINIG (magandang, mabuting); gamitin ang NA pagkatapos ng KATINIG maliban sa N (masarap na, mabilis na); gamitin ang -G pagkatapos ng salitang nagtatapos sa N (akin→akING, iyan→iyaNG, doon→dooNG).
• MAY vs MAYROON: MAY ay sinusundan agad ng pangngalan, pandiwa, o pang-uri nang walang pantukoy o panghalip sa pagitan. MAYROON ay sinusundan ng pantukoy, panghalip, o gumaganap nang mag-isa.
• Mga piling magkaparehong gamit na salita: SUBUKIN (suriin ang bisa) vs SUBUKAN (tangkaing gawin); SUNDIN (tuparin ang utos) vs SUNDAN (bakasin ang daan/gawa ng nauna); PAHIRIN (alisin sa pamamagitan ng pagpunas) vs PAHIRAN (lagyan ng isang bagay sa pamamagitan ng pagpunas).
• Sa pagbanggit ng sarili kasama ang iba, ang natural na Filipino ay naglalagay ng iba muna bago sa sarili: 'Kami ni Ben' (hindi 'Ako at si Ben') — bagaman tinatanggap din ang huli sa pang-araw-araw na paggamit.

Definitions

Section Title

Wastong Gamit ng Wika: Klasikong Mga Tuntunin

Common Mistakes

• Paggamit ng 'ng' imbes na 'nang' sa paraan: 'Kumanta siya NG malakas' — MALI; 'Kumanta siya NANG malakas' — TAMA.
• Paggamit ng 'nang' imbes na 'ng' para sa layon: 'Binili niya NANG tinapay' — MALI; 'Binili niya NG tinapay' — TAMA.
• Pagpapalit ng 'kung' at 'kong': 'Gusto KUNG kumain' — MALI; 'Gusto KONG kumain' — TAMA. 'KONG uulan ay aalis kami' — MALI; 'KUNG uulan ay aalis kami' — TAMA.
• Paggamit ng 'din' pagkatapos ng salitang nagtatapos sa patinig: 'siya DIN' — MALI; 'siya RIN' — TAMA. Paggamit ng 'rin' pagkatapos ng katinig: 'malusog RIN' — MALI; 'malusog DIN' — TAMA.
• Paggamit ng 'may' kasama ang panghalip na may pantukoy: 'May akong libro' — MALI; 'Mayroon akong libro' o 'May libro ako' — TAMA.
• Paggamit ng '-na' imbes na '-ng' pagkatapos ng patinig: 'maganda NA babae' — MALI; 'maganda-NG babae' — TAMA. Paggamit ng '-ng' imbes na 'na' pagkatapos ng katinig: 'masarap-NG pagkain' — MALI; 'masarap NA pagkain' — TAMA.