LET Elementary Filipino — Balarila at Wastong Gamit ng WikaSummary

Ang pangungusap ay binubuo ng siyam na pangunahing bahagi: (1) pangngalan—ngalan ng tao, bagay, hayop, pook, pangyayari (hal. guro, Maynila, kaligayahan); (2) panghalip—kapalit ng pangngalan (ako, siya, ito, sino); (3) pandiwa—nagsasaad ng kilos o pangyayari (tumakbo, nagluto, kumain); (4) pang-uri—naglalarawan sa pangngalan o panghalip (maganda, matalino, tatlo); (5) pang-abay—naglalarawan sa pandiwa, pang-uri, o kapwa pang-abay (mabilis, kanina, dito); (6) pangatnig—nag-uugnay ng salita, parirala, o sugnay (at, ngunit, kaya, dahil); (7) pang-ukol—nag-uugnay ng pangngalan sa iba pang bahagi (para, tungkol, laban); (8) pantukoy—nagtuturo o nagpapakilala ng pangngalan (ang, si, sina); (9) padamdam—nagsasaad ng masidhing damdamin (Aba! Naku! Aray!). Dagdag dito ang pang-angkop (*na*, *-ng*, *-g*) na nag-uugnay sa panuring at sa tinuturingan.

Ang kaukulan ay tumutukoy sa ginagampanan ng pangngalan o panghalip sa loob ng pangungusap. May tatlong pangunahing kaukulan: (1) Palagyo (nominatiko)—ang paksa o simuno, may pananda *ang/si/sina* para sa pangngalan at pantangi. Halimbawa: *Ang bata ay masaya*; *Si Maria ay lumahad*; *Sina Ana at Ben ay bumili*. (2) Paari (henitibo)—nagmamay-ari o tagaganap, may pananda *ng/ni/nina* para sa pangngalan at pantangi. Halimbawa: *ang aso ng guro* (pag-aari), *Bumili ng aklat si Juan* (tagaganap sa simpleng kilos). (3) Palayon (obhetibo/datibo)—direksiyon, layon, tagatanggap, may pananda *sa/kay/kina*. Halimbawa: *Ibinigay niya sa akin ang aklat*. Para sa panghalip panao, ang mga anyo ay: akó/ko/akin (sa akin), ikaw/ka/iyo (sa iyo), siya/niya/kaniya (sa kaniya), kami/namin/amin (sa amin), tayo/natin/atin (sa atin), kayo/ninyo/inyo (sa inyo), sila/nila/kanila (sa kanila).

Hindi tulad ng Ingles na may panahunan (tense), ang pandiwang Filipino ay may aspekto na nagsasaad kung ang kilos ay natapos na, kasalukuyang ginaganap, o hindi pa nagaganap. Mayroong tatlong pangunahing aspekto at isang payak na anyo: (1) Pawatas (infinitive)—payak na anyo, walang tiyak na oras o aspekto, gaya ng *magbasa, kumain, lumakad*. (2) Perpektibo (perfeective)—naganap na ang kilos, tapos na, may tanda ng naganap na kilos tulad ng *nag-* o *-um-* na nag-bahago. Halimbawa: *Nagbasa siya ng libro* (tapos na), *kumain kami* (tapos na). (3) Imperpektibo (imperfective)—kasalukuyang ginaganap o patuloy pa ang kilos, may tanda ng pag-uulit ng unang pantig o panlapi. Halimbawa: *nagbabasa siya* (binabasa niya), *kumakain kami* (kumikain kami). (4) Kontemplatibo (contemplative)—magaganap pa, balak pa lamang, hindi pa nagsisimula, may tanda ng pag-uulit ng unang pantig. Halimbawa: *magbabasa siya* (babasahin niya), *kakain kami* (kakain kami). Sa pandiwang *-um-* (kumain, lumakad, bumili), magkapareho ang pawatas at perpektibo; ang pag-uulit ng unang pantig ang tanda ng imperpektibo (kumakain) at kontemplatibo (kakain). Sa pandiwang *mag-* (magbasa, magluto), perpektibo ay *nagbasa*, imperpektibo ay *nagbabasa*, kontemplatibo ay *magbabasa*.

Ang pangungusap ay may dalawang pangunahing bahagi: simuno (paksa) at panaguri (nagsasabi ng tungkol sa simuno). Ayon sa kayarian: (1) Payak—iisang sugnay na makapag-iisa, gaya ng *Umuulan* o *Masaya ang bata*. (2) Tambalan (compound)—dalawa o higit pang sugnay na makapag-iisa, pinag-uugnay ng pangatnig tulad ng *at, ngunit, o, kaya*. Halimbawa: *Umulan, ngunit hindi kami natigil*. (3) Hugnayan (complex)—may isang pangunahing sugnay at isa o higit pang sugnay na di-makapag-iisa. Halimbawa: *Hindi kami natigil dahil kailangan naming matapos*. (4) Langkapan (compound-complex)—pinagsama ang kayarian ng tambalan at hugnayan. Ayon sa ayos: (1) Karaniwang ayos—ang panaguri ay nauuna, walang *ay*, at ang simuno ay may pananda *ang/si*. Halimbawa: *Masaya ang bata* (VS word order, 'Happy [is] the child'). (2) Di-karaniwang ayos—ang simuno ay nauuna, may *ay*, at ito ay mas formal o itinaas ang simuno. Halimbawa: *Ang bata ay masya* (SV word order with *ay*). Walang kuwit pagkatapos ng *ay* sa payak na pangungusap.

Ang *ng* at *nang* ay dalawang magkakaibang pananda na madalas malito. Gamitin ang *NG* sa tatlong kaso: (1) Pananda ng tuwirang layon (object marker): *Bumili siya ng kanin*, *Kumain kami ng tinapay*. (2) Pananda ng pag-aari (possessive): *aklat ng guro*, *tahanan ng pamilya*. (3) Pananda ng tagaganap sa di-aktor na pokus: *Kinain ng aso ang pagkain* (ang aso ay gumagawa ng aksyon *kinain*, ngunit ang pagkain ang layon). Gamitin ang *NANG* sa limang kaso: (1) Kasingkahulugan ng *noong* (panahon): *Nang bata pa ako, mahilig akong maglaro*. (2) Pang-abay na nagsasaad ng paraan (= sa paraang, kung paano): *Kumanta siya nang malakas*, *Tumakbo nang mabilis*. (3) Nasa pagitan ng inuulit na salita: *Tumakbo nang tumakbo ang bata*, *Sigaw nang sigaw siya*. (4) Kasingkahulugan ng *upang/para* (layunin): *Nag-ipon siya nang makabili ng bahay* (nag-ipon para makabili). (5) Pinagsamang *na + ng* o *na + ang*: *Matanda nang dumating siya* (siya ay matanda na nang dumating). Susi: kung ang salitang kasunod ay naglalarawan ng *paraan* (paano ginawa), gamitin *nang*; kung tuwirang layon o pag-aari, gamitin *ng*.

Ang *din* at *rin* ay kasingkahulugan (both mean 'also' o 'too'), at ang *daw* at *raw* ay kasingkahulugan (both mean 'reportedly' o 'it is said'). Ang pagpili ay depende sa **huling tunog ng salitang sinusundang salita**: (1) Kung nagtatapos ang salita sa **patinig** (a, e, i, o, u) o sa **malapatinig** (w, y): gamitin ang *RIN o RAW*. Halimbawa: *ako rin, ikaw rin, siya raw, gabi raw, dito rin, ginu ginu raw*. (2) Kung nagtatapos sa **katinig** (maliban sa w at y): gamitin ang *DIN o DAW*. Halimbawa: *malusog din, bukas daw, ganoon din, masarap daw, sapat din*. Tandaan: ang layunin ng tuntunin ay ang **sumusunod na tunog**—ang kakaibang tunog ay hindi magkasama sa salita. Kaya *ako rin* ang wasto (hindi *ako din*), dahil ang *ako* ay nagtatapos sa patinig.

Ang *kung* at *kong* ay dalawang magkaibang salita na may magkakaibang kahulugan at gamit. *KUNG* ay isang **pangatnig na nagsasaad ng kondisyon o pag-aalinlangan** (if, whether, when, in case that). Ginagamit sa mga sumusunod na sitwasyon: (1) Kondisyon: *Kung uulan, hindi kami aalis* (If it rains, we won't go). (2) Pag-aalinlangan: *Hindi ko alam kung tama ang sagot* (I don't know if the answer is correct). (3) Panahon o 'when': *Kung dumating siya, sasabihan ko siya* (When he arrives, I will tell him). *KONG* ay **pinagdugtong na anyo ng *ko + na/-ng* (pang-angkop)** at ginagamit kung ang panghalip *ko* (akin) ay kailangang iugnay sa salitang kasunod gamit ang pang-angkop *-ng* o *na*. Halimbawa: *Gusto kong matulog* (= gusto ko + ng = gusto kong, I want to sleep). *Kailangan kong magbasa* (= kailangan ko + ng = kailangan kong). *Alam kong tama* (= alam ko + na = alam kong, I know that [it's] correct). Susi: kung makikita mo ang *ko* at ang salita ay nangangailangan ng pang-angkop, pinagsama ang dalawa bilang *kong*.

Ang pang-angkop ay salita o bahagi ng salita na nag-uugnay sa pang-uri at sa tinuturingan (noun at adjective) upang makabuo ng pang-uring parirala. May tatlong anyo depende sa **huling tunog ng pang-urinang salita**: (1) *-NG* — ginagamit pagkatapos ng salitang nagtatapos sa **patinig** (a, e, i, o, u). Halimbawa: *magandang babae* (beautiful girl), *masasarap na pagkain* (delicious food), *mainit na panahon* (hot weather). (2) *NA* — ginagamit pagkatapos ng salitang nagtatapos sa **katinig** (maliban sa n): *masarap na ulam, matalinong tao, malaking bahay*. (3) *-G* — ginagamit pagkatapos ng salitang nagtatapos sa **n**: *akíng aklat* (my book, mula *akin + -g*), *iyáng bata* (that child, mula *iyan + -g*), *kaniyáng kaibigan* (his/her friend, mula *kaniya + -g*). Layunin: ang pang-angkop ay nagsisilbing tulay upang ang pang-uri ay magkadikit nang malalim sa pangngalan, at ang pagpili ay batay sa tunog upang makabuo ng harmonyang tuklasin ng tenga.

Ang pang-uri ay may tatlong antas o kaantasan na nagpapakita ng labis na antas ng katangian: (1) **Lantay (positive)** — payak na paglalarawan, walang paghahambing. Halimbawa: *mabait, mataas, maganda, mabuti*. (2) **Pahambing (comparative)** — naghahambing ng dalawa o dalawang grupo. May dalawang uri: (a) Magkatulad (equal comparison): gamit ang *kasing-, ka-*. Halimbawa: *kasingtaas ng* (as tall as), *kasing-ganda ng* (as beautiful as). (b) Di-magkatulad (unequal comparison): gamit ang *mas, higit, lalo*. Halimbawa: *mas mataas kaysa* (taller than), *higit na maganda kaysa* (more beautiful than), *mas maganda pa* (more beautiful). (3) **Pasukdol (superlative)** — pinakamataas na antas, walang paghahambing, ginagamit ang unlaping *pinaka-*. Halimbawa: *pinakamabait* (kindest), *pinakamataas* (tallest), *pinakamaganda* (most beautiful). Mga karaniwang pagkakamali: ang *mas higit* ay labis/redundant (dapat *mas* o *higit*, hindi pareho); ang *mas masaya na kaysa* ay may kalantaran ng pang-uri (*masaya*) na hindi kailanman ginagamit sa paghahambing (dapat *mas masaya kaysa*, kung saan ang *kaysa* ay kasingkahulugan ng *sa*, hindi kailanman *kaysa kay* maliban sa mga tao/panghalip).

Ang pokus ay tumutukoy sa pinatutungkulan ng aksyon o kilos—sino o ano ang sentro ng atensyon sa pangungusap. May limang pangunahing pokus sa Filipino: (1) **Pokus sa tagaganap (actor focus)** — ang taong gumagawa ay ang simuno/paksa, ginagamit ang panlaping *-um-, mag-, mang-, ma-*. Halimbawa: *Bumili si Ana ng gulay* (Ana ang gumagawa). (2) **Pokus sa layon (goal/object focus)** — ang bagay o layong natanggap ang aksyon ay ang simuno, ginagamit ang panlaping *-in, i-, -an*. Halimbawa: *Binili ni Ana ang gulay* (ang gulay ay ang nabili, dito *ang* ang panghalip ng layon). (3) **Pokus sa ganapan (location focus)** — ang lugar ay ang simuno, ginagamit ang panlaping *-an*. Halimbawa: *Malapitan ang kanyang asawa* (ang lugar 'kanyang asawa' ay ang pokus). (4) **Pokus sa gamit (instrumental focus)** — ang gamit/sandata ay ang simuno, ginagamit ang panlaping *i-*. Halimbawa: *Ibanat mo ang lubid* (ang lubid/instrumento ay ang simuno). (5) **Pokus sa tagatanggap (benefactive focus)** — ang taong nakinabang ay ang simuno, ginagamit ang panlaping *i-, ipag-, -an*. Halimbawa: *Ibigay mo sa akin ang aklat* (ako ang tagatanggap ng benepisyo). Ang pokus ay kritikal sa pagbuo ng pangungusap dahil nagbabago ang anyo ng pandiwa at ang kahulugan ng simuno ayon sa pokus.

Ang bawat bahagi ng pananalita ay may partikular na papel sa pangungusap. Ang simuno (karaniwang pangngalan o panghalip sa palagyo) at panaguri (karaniwang pandiwa o pang-uri) ay umaasa sa tamang kaukulan. Halimbawa, sa *Ang bata ay tumakbo*, ang *bata* (pangngalan, palagyo, simuno) at *tumakbo* (pandiwa, perpektibo, pokus sa tagaganap) ay nagtutulungan. Ang tamang pagkilala sa bawat bahagi ay susi sa pagbuo ng gramatikadong wasto na pangungusap.

Ang aspekto (perpektibo, imperpektibo, kontemplatipo) ay nakaaapekto sa anyo ng pandiwa, ngunit ang pokus ay nagsasaad kung aling bahagi ng aksyon ang simuno. Halimbawa, *nagbili* (nagbili + perpektibo, aktor focus) vs. *nabili* (nabili + perpektibo, goal/object focus) ay may parehong aspekto ngunit iba ang pokus. Dapat maunawaan ang dalawang ito nang magkasama upang mainilwan ang kumpletong kahulugan ng pandiwang pangungusap.

Ang kaukulan ay tumutukoy sa papel ng pangngalan/panghalip, at ang pananda ay tanda o marker ng kaukulan. Ang *palagyo* ay may pananda *ang/si/sina* (hal. *Ang guro ay maganda*), ang *paari* ay may pananda *ng/ni/nina* (hal. *aklat ng guro*), at ang *palayon* ay may pananda *sa/kay/kina* (hal. *sa guro*). Hindi maiintindihan ang kaukulan nang walang pag-unawa sa pananda.

Ang pang-uri ay naglalarawan, at ang kaantasan ay nagpapakita ng labis ng katangian (lantay, pahambing, pasukdol). Ang pang-angkop (*na*, *-ng*, *-g*) ay nag-uugnay ng pang-uri sa tinuturingan. Halimbawa: *magandang* (pang-uri *maganda* + pang-angkop *-ng*) *babae* (tinuturingan). Ang tatlong ito ay magkakaugnay sa pagbuo ng pang-uring parirala.

Ang *ng* ay pananda ng paari at tuwirang layon (nagmamay-ari o tagaganap sa di-aktor na pokus), habang ang *nang* ay pang-abay na nagsasaad ng paraan, panahon, o layunin. Ang pagkakaiba ay nasa papeles na ginagampanan sa kaukulan at aspekto—*ng* ay pananda ng kaukulan, *nang* ay pang-abay na naglarawan sa paraan o oras.

Ang ayos ng pangungusap ay nakakaapekto sa emosyon at pahayag. Ang karaniwang ayos (panaguri muna: *masaya ang bata*) ay casual at ekspresibo, habang ang di-karaniwang ayos (simuno muna: *ang bata ay masaya*) ay mas formal at itinaas ang simuno. Parehong wasto ang dalawa, ngunit ang pagpili ay depende sa konteksto at layunin ng nagsasalita.

Ang kayarian (payak, tambalan, hugnayan, langkapan) ay tumutukoy sa bilang at uri ng sugnay, habang ang gamit (pasalaysay, patanong, pautos, padamdam) ay tumutukoy sa layunin ng pangungusap. Ang *payak na pasalaysay* ay iisang naglalahad ng katotohanan, habang ang *hugnayan na patanong* ay may sugnay na patanong. Ang kasamang kaalaman ng dalawang ito ay tumutulong na maunawaan ang buong istruktura at layunin ng pangungusap.

Ang pang-abay ay naglalarawan sa pandiwa, pang-uri, o kapwa pang-abay, at madalas ay nagbibigay ng karagdagang impormasyon tungkol sa paraan, oras, o lugar ng aksyon. Halimbawa, sa *Tumakbo siya nang mabilis kaninang umaga*, ang *nang mabilis* (pang-abay ng paraan) at *kaninang umaga* (pang-abay ng oras) ay naglalarawan sa *tumakbo* (pandiwa). Ang pang-abay ay hindi nakabago ang anyo ng pandiwa, ngunit nagbibigay ng karagdagang disenyo.