Bahagi ng Pananalita - Study notes
Ang Bahagi ng Pananalita ay ang pinakapangunahing pundasyon sa pagbuo ng makabuluhang pangungusap, talata, at iba pang uri ng literatura. Ang pagkakakilala sa mga ito ay magpapaigting sa inyong kakayahan sa paggamit ng wikang Filipino. Sa araling ito, aaralin natin ang sampung (10) bahagi ng pananalita at ang kanilang mga gamit sa pagbuo ng makabuluhang kaisipan.
1. Pangngalan
Ang pangngalan ay tumutukoy sa ngalan ng tao, bagay, hayop, lugar at pangyayari. Ito ay madalas na ginagamit bilang paksa o simuno o tumatanggap ng kilos sa pangungusap. May dalawang uri ng pangngalan: Pantangi at Pambalana. Ang Pantangi ay tumutukoy sa tiyak na ngalan at nagsisimula sa malaking titik (hal. Hidilyn Diaz, Maynila). Ang Pambalana naman ay tumutukoy sa di-tiyak na ngalan at nagsisimula sa maliit na titik (hal. guro, bahay, aso). Sa anyo nito, may apat na uri: Payak (pinggan, banyo), Maylapi (manggagamot, kamag-aral), Inuulit (araw-araw, gabi-gabi), at Tambalan na may dalawang uri - Ganap (dalagambukid, kapitbahay) at Di-ganap (anak-pawis, bahay-ampunan).
Examples
- Pantangi: Si Hidilyn Diaz, Bundok Apo, Bibliya
- Pambalana: guro, bata, kaibigan, paaralan
- Payak: lupa, bukid, halaman
- Maylapi: manggagamot, kagitingan, kapayapaan
- Inuulit: isa-isa, bali-balita
- Tambalan Ganap: dalagambukid, hatinggabi
- Tambalan Di-ganap: anak-pawis, silid-aklatan
Key points
- Tumutukoy sa ngalan ng tao, bagay, hayop, lugar, at pangyayari
- Uri: Pantangi (tiyak, malaking titik) at Pambalana (di-tiyak, maliit na titik)
- Anyo: Payak, Maylapi, Inuulit, Tambalan (Ganap at Di-ganap)
- Ginagamit bilang paksa, simuno, o tumatanggap ng kilos
2. Panghalip
Ang panghalip ay mga salita o katagang panghalili sa pangngalan upang hindi ito paulit-ulit na banggitin sa pangungusap. May apat na uri: Panao (ako, ikaw, siya), Pamatlig (ito, iyan, iyon), Panaklaw (lahat, iba, sinuman), at Pananong (sino, ano, alin). Ang mga panghalip na panao ay nahahati sa tatlong anyo: anyong ang (ako, ikaw, siya), anyong ng (ko, mo, niya), at anyong sa (akin, iyo, kanya). Ginagamit ang panghalip sa limang paraan: bilang simuno, panaguri, panuring, pantawag, at layon ng pang-ukol.
Examples
- Panao: ako, ikaw, siya, kami, kayo, sila
- Pamatlig: ito, iyan, iyon, rito, riyan, roon
- Panaklaw: lahat, iba, sinuman, anuman
- Pananong: sino, ano, alin, kanino
- Pangungusap: 'Alam kong ikaw at ako ay mula sa magkaibang mundo.'
Key points
- Panghalili sa pangngalan upang hindi maulit-ulit
- Uri: Panao, Pamatlig, Panaklaw, Pananong
- Panao may tatlong anyo: ang, ng, sa
- Lima paraan ng paggamit: simuno, panaguri, panuring, pantawag, layon ng pang-ukol
3. Pandiwa
Ang pandiwa ay nagsasaad ng kilos o galaw at nagbibigay ng buhay sa pangungusap. May tatlong aspekto: Perpektibo (naganap na - naglaba), Imperpektibo (nagaganap - humihingi), at Kontemplatibo (magaganap pa - magluluto). Ang pandiwa ay maaaring magpahayag ng aksyon (may gumaganap ng kilos), karanasan (may damdamin), at resulta ng pangyayari. Ginagamit ang iba't ibang panlapi tulad ng nag-, mang-, -um-, maki- upang makabuo ng pandiwa.
Examples
- Perpektibo: Naglaba si Ate ng damit
- Imperpektibo: Humihingi ng tulong ang bata
- Kontemplatibo: Magluluto ang ina ng meryenda
- Aksyon: Tumalima si Windel sa lahat ng gusto ni Mark
- Karanasan: Nagulantang ang lahat sa masasakit na pananalita
- Resulta: Nasira ang buhay ni Mario dahil sa droga
Key points
- Nagsasaad ng kilos o galaw, nagbibigay ng buhay sa pangungusap
- Tatlong aspekto: Perpektibo (naganap na), Imperpektibo (nagaganap), Kontemplatibo (magaganap pa)
- Nagpapahayag ng aksyon, karanasan, at resulta
- Gumagamit ng iba't ibang panlapi upang mabuo
4. Pang-uri
Ang pang-uri ay naglalarawan sa katangian ng pangngalan o panghalip. Ginagamit ito sa apat na paraan: bilang panuring (Masipag na mag-aaral si Rose), bilang paksa (Ang masigasig ay nagtagumpay), bilang panaguri (Masigasig ang taong iyan), at bilang layon ng pang-ukol (para sa mga masisipag). May iba't ibang antas ng kasidhian: Lantay (payat), Hambing (mas payat), at Pasukdol (pinakpayat). Maaari ding magpahayag ng kaantasan ng katangian.
Examples
- Panuring: Maganda mong ngiti
- Paksa: Ang masigasig ay nagtagumpay sa buhay
- Panaguri: Masigasig ang taong iyan
- Layon: Para sa mga masisipag ang magandang buhay
- Lantay: matalino, maganda, mabait
- Hambing: mas matalino, lalong maganda
- Pasukdol: pinakmatalino, napakaganda
Key points
- Naglalarawan sa katangian ng pangngalan o panghalip
- Apat na gamit: panuring, paksa, panaguri, layon ng pang-ukol
- May tatlong antas: Lantay, Hambing, Pasukdol
- Nagbibigay ng mas detalyadong larawan sa mga bagay
5. Pangatnig
Ang pangatnig ay ginagamit na pang-ugnay sa mga salita, parirala, o pangungusap. Ito ay nag-uugnay ng mga ideya kahit nasa ibang talata pa. May iba't ibang uri: hudyat ng pagkasunod-sunod (una, pagkatapos, saka), pagbabagong-lahad (sa madaling sabi, sa katagang sabi), pagtitiyak (tulad ng, gaya ng), paglalahat (bilang pagtatapos, sa wakas), at panandang naghuhudyat ng pananaw (sa aking palagay, bagaman).
Examples
- Pagkasunod-sunod: una, pagkatapos, sumunod, saka
- Pagbabagong-lahad: sa madaling sabi, sa katagang sabi
- Pagtitiyak: tulad ng, gaya ng, katulad
- Paglalahat: bilang pagtatapos, sa wakas
- Pananaw: sa aking palagay, bagaman, subalit
- Pangungusap: 'Umaasa ako ngunit nalaman kong may iba ka na kaya magpaparaya ako.'
Key points
- Pang-ugnay sa mga salita, parirala, o pangungusap
- Nag-uugnay ng mga ideya kahit sa ibang talata
- Uri: pagkasunod-sunod, pagbabagong-lahad, pagtitiyak, paglalahat, hudyat ng pananaw
- Nagbibigay ng daloy sa mga kaisipan
6. Pang-ukol
Ang pang-ukol ay nag-uugnay sa pangngalan, panghalip, pandiwa, at pang-abay na pinag-uukulan ng kilos sa pangungusap. Ginagamit bilang pantukoy sa pangngalang pambalana (para sa lahat) at pantukoy sa ngalan ng tanging tao (para sa tiyak na tao). May mga tuntunin sa paggamit: 'ayon kay, tungkol kay' para sa isa, at 'ayon kina, tungkol kina' para sa dalawa o higit pa.
Examples
- Pambalana: ng, sa, para sa mga
- Pantangi: ni/nina, kay/kina
- Para sa isa: ayon kay Maria, tungkol kay Ben
- Para sa marami: ayon kina Ben at Ana, tungkol sa mga
- Pangungusap: 'Para sa kanya ako'y kaibigan lamang'
- Pangungusap: 'Ang libro ay ukol kay Dr. Jose Rizal'
Key points
- Nag-uugnay sa pangngalan, panghalip, pandiwa, at pang-abay
- Nagpapakita ng kaugnayan ng mga salita sa pangungusap
- May tuntunin sa paggamit ayon sa bilang ng tinutukoy
- Ginagamit bilang pantukoy sa pambalana at pantangi
7. Pang-angkop
Ang pang-angkop ay mga katagang idinudugtong sa pagitan ng dalawang salita upang maging kaaya-aya ang pagbigkas at magkaroon ng ugnayang panggramatika. May tatlong uri: 'na' (ginagamit kung nag-uugnay ng dalawang salita na ang una ay nagtatapos sa katinig maliban sa 'n'), 'ng' (ginagamit sa mga salitang nagtatapos sa patinig), at '-g' (ginagamit kung ang salita ay nagtatapos sa katinig na 'n').
Examples
- 'na': malakas na pagkabog, maganda na babae
- 'ng': saya ng mukha, mapayapa ng puso
- '-g': kagandahan g taglay, mabuti g kaibigan
- Halimbawa: 'Ramdam na ramdam ang malakas na pagkabog'
- Halimbawa: 'Namumutawi ang saya ng mukha ni Ana'
- Halimbawa: 'Napahanga ang kagandahan g taglay ni Ailyne'
Key points
- Idinudugtong sa pagitan ng dalawang salita
- Nagpapaganda ng pagbigkas at ugnayang panggramatika
- Tatlong uri: 'na', 'ng', '-g'
- May tiyak na tuntunin batay sa huling tunog ng salita
8. Pang-abay
Ang pang-abay ay nagbibigay turing sa pandiwa, pang-uri, o kapwa pang-abay. Nagsasabi ito ng kung paano, kailan, saan, at gaano kadalas mangyari ang isang bagay. Ang pang-uri ay naglalarawan ng pangngalan at panghalip samantalang ang pang-abay ay naglalarawan ng pandiwa, pang-uri, at kapwa pang-abay. Nagbibigay ito ng mas detalyadong impormasyon sa mga aksyon at katangian.
Examples
- Paano: mabilis, marahan, tahimik
- Kailan: kahapon, ngayon, bukas, habang buhay
- Saan: dito, doon, sa taas, sa ibaba
- Gaano kadalas: oras-oras, araw-araw, bihira
- Pangungusap: 'Mabilis na mawawala ang hindi pinaghihirapan'
- Pangungusag: 'Nagdarasal ang mga tao ng halos oras-oras'
Key points
- Nagbibigay turing sa pandiwa, pang-uri, o pang-abay
- Sumasagot sa tanong: paano, kailan, saan, gaano kadalas
- Nagkakaiba sa pang-uri sa kung ano ang inilalarawan
- Nagbibigay ng mas detalyadong impormasyon sa aksyon
9. Pangawing o Linker
Ang pangawing o linker ay palatandaan ng ayos ng pangungusap at binabadyang ang karaniwang ayos nito. Ito ay ang salitang 'ay' na nagkakawing sa paksa o simuno at panaguri sa pangungusap. Palatandaan nito na inililipat ng posisyon ang bahaging paksa ng pangungusap mula sa normal na ayos. Ginagamit upang bigyang-diin ang paksa ng pangungusap.
Examples
- Normal na ayos: Galing ako sa ibang bansa
- May linker: Ako ay galing sa ibang bansa
- Normal: Nag-aaral siya ng mabuti
- May linker: Siya ay nag-aaral ng mabuti
- Halimbawa: 'Ako ay galing sa ibang bansa upang kumita'
- Halimbawa: 'Siya ay nag-aaral para makapasa sa pagsusulit'
Key points
- Palatandaan ng ayos ng pangungusap
- Salitang 'ay' na nag-uugnay sa simuno at panaguri
- Nagpapakita ng paglipat ng posisyon ng paksa
- Ginagamit upang bigyang-diin ang paksa
10. Pantukoy (Article o Determiner)
Ang pantukoy ay mga katagang laging nangunguna o nagpapakilala sa pangngalan o panghalip. May dalawang uri: Pantukoy na Pambalana at Pantukoy na Pantangi. Ang Pambalana ay tumutukoy sa mga pangngalang pambalana gamit ang 'ang' para sa iisa at 'ang mga/mga' para sa marami. Ang Pantangi naman ay tumutukoy sa pangngalang pantangi gamit ang 'si/ni/kay' para sa iisa at 'sina/nina/kina' para sa marami.
Examples
- Pambalana - iisa: ang sasakyan, ang guro, ang bata
- Pambalana - marami: ang mga turista, mga tao
- Pantangi - iisa: si Ana, ni Maria, kay Ben
- Pantangi - marami: sina Mario at Ben, nina Zia at Jay
- Pangungusap: 'Ang sasakyang nakaparada ay pag-aari ng mayaman'
- Pangungusap: 'Si Ana ang sumali sa paligsahan'
Key points
- Nangunguna o nagpapakilala sa pangngalan o panghalip
- Dalawang uri: Pambalana at Pantangi
- Pambalana: ang, ang mga/mga
- Pantangi: si/ni/kay (iisa), sina/nina/kina (marami)
Diagrams
Bahagi ng Pananalita - Concept Overview
Nagpapakita ng kabuuang balangkas ng sampung bahagi ng pananalita at ang kanilang mga pangunahing uri o katangian.
Gabay sa Pagtukoy ng Bahagi ng Pananalita
Nagbibigay ng sistematikong gabay sa pagtukoy ng tamang bahagi ng pananalita para sa bawat salita sa pangungusap.
Pag-unlad ng Aspekto ng Pandiwa
Nagpapakita ng pagkakaiba ng tatlong aspekto ng pandiwa batay sa panahon ng pangyayari ng kilos.
In summary
Ang sampung Bahagi ng Pananalita ay ang pundasyon ng wikang Filipino: Pangngalan (ngalan), Panghalip (panghalili), Pandiwa (kilos), Pang-uri (katangian), Pangatnig (pang-ugnay), Pang-ukol (kaugnayan), Pang-angkop (pagdugtong), Pang-abay (turing), Pangawing/Linker ('ay'), at Pantukoy (nagpapakilala). Ang bawat bahagi ay may tiyak na tungkulin sa pagbuo ng makabuluhang pangungusap. Ang pagkakaalam sa mga ito ay susi sa wastong paggamit ng wikang Filipino sa pakikipagtalastasan, pagsulat, at pag-unawa sa mga binabasa.